qədim hamamlarNaxçıvan – qoca Şərqin ilk qədim insan məskəni. Sivilizasiyaların kəsişdiyi və intibahın yüksəldiyi ulu yurd yeri, min illərin gərgin və qarışıq məqamlarının şahidi olan müqəddəs türk torpağı. Hər daşında, hər qayasında hələ açılmayan nə qədər sirlər gizlənib. Torpaq laylarının altında hələ nə qədər açılmayan mətləblər var. Bu yurdun – Nuh Peyğəmbərin xeyir-dua verdiyi insanlarının nicata çatdığı məkan, Qorqud əmanəti, Əcəmi yadigarı Naxçıvanın bir memarlıq məktəbi olduğunu sübut edən faktlar sırasında memarlıq nümunələri də vardır. Belə zəngin memarlıq nümunələri arasında təmizliyin, paklığın, mədəniyyətin simvolu olan hamamlar   xüsusi yer tutur. Ümumiyyətlə, Şərq xalqlarının qədim inancları arasında suya etiqad, suyun ilahiləşdirilməsi zaman-zaman ön planda dayanıb. Suyun həyat enerjisi olması ilə yanaşı, onun paklaşdırmaq, saflaşdırmaq xüsusiyyəti ilə bağlı inanclar da Şərq mədəniyyətinin tərkib hissəsi olub. 

Qoca Şərqin bütün bölgələrində, eləcə də Naxçıvanda ilk ictimai əhəmiyyətli bina kimi inşa olunan tikililərin sırasında hamamların xüsusi yeri olub. Aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı əldə olunan maddi-mədəniyyət nümunələrinin sırasında onlarla hamam binasının qalıqları aşkar olunub, bunlardan bir neçəsi bərpa edilib. Lap qədimdə inşa olunan hamamlar orta əsrlərə məxsus binalardan xeyli dərəcədə fərqlənirdi. Onu da vurğulayaq ki, belə hamamlara təkcə şəhərlərdə deyil, həmçinin kənd­lərdə də rast gəlmək mümkündür. Bir çox qaynaqlarda, eləcə də XVII əsr türk səyyahı Övliya Çələbinin Naxçıvan şəhəri haqqında öz qeydlərində bildirilir ki, “Cənabi” hamamı son dərəcə gözəl və işıqlıdır. Qapı və divarı şirəli kaşıdan, döşəmələri isə ağ mərmərdəndir. Hamam məhrabaları şahmat naxışı ilə bəzədilmişdir. Mehmanxanamıza yaxın Zal paşa hamamı vardır. Onun bütün qapı və divarı şirəli kaşılarla örtülmüşdur. Döşəməsi başdan-ayağa boz, sumağı və tünd-qırmızı mərmər daşlardandır. Hamamın bütün pəncərələri büllurdandır. Həyətin ortasında böyük bir hovuz var. Xülasə, gözəl havası olan bu hamamın tərifi, təmizliyi və gözəlliyini şərh etməkdə qələm belə acizdir”.

Səyyahın qeyd etdiyi hamamlar, təəssüflər olsun ki, bu günümüzə qədər gəlib çıxmamışdır. Mənbələrdə qeyd edilir ki, Naxçıvanda günbəzli, səkkizbucaqlı salonlardan ibarət olan giriş və yuyunma otaqları, kiçik yerləşgələri, yuyunma yerində “xəzinə”ləri, “külxan” adlanan qızdırılma kamerası olan hamamlar xarakterik idi. Orta əsrlərə məxsus hamam binaları həm memarlıq, həm də iş prinsipi baxımından çox mükəmməldir. Hətta onların iş prinsipi bugünkü mühəndisləri də heyrətləndirir.
Hamam həmişə insanlar üçün rahatlıq, təmizlik, ümumiyyətlə, ruhun təzələndiyi məkan sayılıb. Etnoqraf alim, tarix üzrə elmlər doktoru Şirin Bünyadova yazır ki, ictimai hamamlar özünəməxsus funksiya daşımaqla yanaşı, həmçinin informasiya mübadiləsi məkanı kimi də önəmli mahiyyət daşıyır. “Hamam” sözünün mənası “isitmək”dir. Antik dövrlərdə yaşamış insanlara məlum olub ki, suda yaxalanmaq yorğunluğu çıxarmaqla yanaşı, bir çox xəstəliklərin qarşısını da alır. Bəlkə də, buna görədir ki, qədimdən hamam­ların tikintisinə xüsusi diqqət yetirilib. Qeyd edək ki, folklorumuzda da hamamla bağlı deyimlər, atalar sözləri, mahnıların olması təsadüfi deyildir.

qədim hamamlar

Muxtar respublikamızda siyahıya alınmış hamamlar içərisində Ordubad hamamları çoxluq təşkil edir. Bu hamamların bir hissəsi məscidlərin yaxınlığında, bəzi hallarda isə məscidə bitişik şəkildə inşa olunmuşdur. Bu da məscidə gələnlərin burada yuyunub paklanması, dəstəmaz alması zərurətindən irəli gəlmişdir.
Ordubad rayonunun Gənzə kəndində Hacı Hüseynqulunun inşa etdirdiyi XV yüzilliyə aid memarlıq abidələrindən olan Gənzə hamamı bu günə qədər qorunub saxlanılan ən qədim tikililərdəndir. Ümumi sahəsi 213 kvadratmetr olan hamamı digər orta əsr hamamlarından fərqləndirən cəhət onun divarlarının günbəz, tağ-tavanlarının dağ daşıyla inşa olunmasıdır. Hamamın içərisini tavanın mərkəzində qoyulmuş baca vasitəsilə işıqlandırarmışlar. Onu isitmək üçünsə həm samandan, həm də odundan istifadə edərmişlər. Hamamı qalayanda bacanı örtərmişlər. Və bu minvalla yaranan istilik xəzinədəki suyu isidərmiş.
Yeraltı hamamlar qrupuna daxil olan və tarix-memarlıq abidələrinə aid edilən Ordubad rayonunun Nüsnüs kəndindəki XIV-XV əsrlərə məxsus Nüsnüs hamamı da bir çox qədim memarlıq nümunələri kimi qeydə alınmışdır. Bu hamamın üç bacası vardır. Hamamın zallarının tavanı dairəvi günbəz, dərin taxçalar tağ-tavanla qapanır. Onu digər orta əsr hamamlarından fərqləndirən cəhəti divarlarının, günbəz və tağ-tavanlarının Gənzə kəndində olduğu kimi, dağ daşıyla inşa olunmasıdır.
Ordubad memarlıq abidələrinə daxil olan XVIII əsrə aid edilən daha bir abidə var ki, bu da Düylün hamam abidəsidir. Düzdür, abidə yarımdağılmış vəziyyətdədir. Ancaq öz tarixi quruluşunu bu günə qədər qismən qoruyub saxlaya bilmişdir. Bu hamam orta əsr hamamlarının təkrarı sayılır. Qeyd edək ki, hamam girişdə böyük vestibüldən ibarətdir. Bu hamamda mərkəzi salon səkkiz­bucaqlı formadadır. Zalın divarları boyunca dərin taxçalar yerləşdirilib. Tavan dairəvi günbəzlə örtülüb. Yuyunma otağı və ona birləşən otaqların altından isti hava verən kanallar gedirmiş. Kanallardan biri xəzinəyə, digəri isə yuyunma zalında yerləşdirilən boru vasitəsilə axaraq kiçik hovuzlara tökülürmüş. Maraqlısı odur ki, sal daşdan və ya çay daşından inşa olunmuş bu hamamı qızdırmaq üçün samandan istifadə edərmişlər.
Ordubad rayonunun Üstüpü kəndində Haçalı məhəlləsində, Düylün çayının sol sahilində yerli dağ, çay daşından, bişmiş kərpicdən inşa edilmiş, XVII-XVIII əsrlərə aid Üstüpü hamamı da öz memarlıq quruluşu ilə fərqlənir. Dağılmış vəziyyətdə olan bu abidəyə diqqət yetirəndə görürsən ki, dövrünün ən yaxşı memarlıq nümunələrindən biri olmuşdur. Abidənin girişi qərbdən imiş. Bu gün də soyunma, yuyunma otaqları qalmaqdadır.
Uzun küçə vasitəsilə kəndin meydanından yaşayış məhəllələrinə çıxışı olan, XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidələrinə daxil edilən Vənənd hamamı da Ordubadda tikilmiş bir çox hamamlara bənzəyir. Bu abidənin də divarları dağ daşı və bişmiş kərpiclə inşa olunmuşdur. Buraya giriş soyunma zalının sağındakı vestibüldəndir. Tikili bu gün də qorunub saxlanmaqdadır.
Əylis hamamı isə XVII-XVIII əsrlərə aid edilir. Bu hamamın salonlarında sferik tavanlar vestibüllərin çatma tağ-tavanlarıyla birləşir. Qeyd edək ki, hamamın zallarında, künclərdə yuyunma taxçaları yerləşdirilmişdir. Taxçaların hər iki tərəfində oturmaq üçün yerlər düzəldilmiş, su götür­mək üçünsə təknələr qoyulmuşdur. Hamamın ocağı xəzinənin aşağısında, arxa tərəfdə yerləşdirilmişdir. Yaxınlıqda olan çeşmədən isə hamamın suyu götürülərmiş. Kənd adamlarının dediklərinə görə, son illərə qədər hamamdan istifadə olunmuşdur. 
Bu xalqın yurdsevər övladları eli üçün, yurdu üçün hər zaman xalqına xidmət etməyə çalışmışlar. Şahtaxtılı Tovuz xanım da XVIII əsrin sonunda Şərur rayonunun Yengicə kəndində Yengicə hama­mını inşa etdirmişdir. Hamam kəndin mərkəzində böyük bir ərazini tutan Çarşıbazarın başlanğıcında inşa olunmuşdur. İki səkkizbucaqlı zaldan və onlara bitişik iki köməkçi otaqdan ibarət olan bu hama­mın ilkin quruluşu onu başqa hamamlardan fərqləndirir. Hamam bişmiş kərpiclə, əhəng məhlulu istifadə olunmaqla tikilmişdir. Dağıntıya məruz qalmış hamam baca və divarlarda açılmış kiçik pəncərələrlə işıqlandırılırmış. XVIII əsrin yadigarı olan hamamdan XX əsrin ortalarına qədər Yengicə kəndi ilə bərabər, ətraf kəndlərin əhalisi tərəfindən də istifadə olunmuşdur. Qaydaya uyğun olaraq, hamam həftənin 3 günü qadınlara, 3 günü isə kişilərə xidmət etmişdir. Hazırda Yengicə hamamında bərpa işləri aparılır. 
Tikinti üslubu Şahtaxtı hamamı ilə eyni olan, XIX əsrə aid edilən, üstü tağbəndlərlə saxlanan, iki günbəzlə örtülmüş, dördkünc formalı hamamlardan biri də Kəngərli rayonunun Xok kəndinin mərkəzində yerləşən Xok hamamıdır. Bu tikili sadə planlaşma həlli olan, bir-biri ilə əlaqəli, bir neçə otaqlı hamamlara aiddir.
Ta qədimlərdən bizim elin bir adəti var: yol, körpü salmaq, məscid, hamam tikdirmək. Əsədulla Kərimbəy də bu xeyriyyəçi insanlar kimi Babək rayonunun Nehrəm kəndində hamam-memarlıq abidəsi tikdirmişdir. XVIII əsrin ortalarında tikilən bu abidə hal-hazırda mövcud olmasa da, onun haqqında məlumatlar qeydə alınmışdır.
XVIII-XIX əsrlərə aid Şərq memarlıq üslubunda inşa olunmuş Ordubad hamamı XX əsrdə bir neçə dəfə təmir edilmişdir. Memarlıq nümunəsi olan bu hamamın suyu yaxınlıqdan keçən Qarahovuz çeşməsindən götürülürmüş. Başqa hamamlarda olduğu kimi, bu hamamda da yuyunma zalı, ona birləşən otaqların altında isti havanın dövr etməsi üçün kanallar düzəldilmiş və əhali bu kanallardan gələn isti sudan istifadə edərmiş. Hamamın şərq tərəfində yuyunma zalına bitişik su hovuzu və onun altında ocaqxana olub.
XIX əsrin ikinci yarısında İsa Sultan Şahtaxtlının babası İsa Sultan tərəfindən tikdirilmiş və ümumi sahəsi 210 kvadratmetr olan Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndində yerləşən Şahtaxtı hamamı keçmişdə samandan istifadə edilməklə qızdırılırdısa, kənd sakinlərinin dediklərinə görə, bir müddət keçdikdən sonra hamamı mazutla qızdır­mağa başlamışlar. Şahtaxtı hamamı yaxşı haldır ki, özünün ilkin quruluşunu indi də qoruyub saxlayır. Yeraltı hamamlardan fərqli olaraq, bu hamam yarım yeraltı hamam sayılır. Yaşlı insanların dediyinə görə, hamam həm də kənd adamlarının istirahət yeri olubmuş. 
Muxtar respublikamızda tarix-mədəniyyət abidələrinə, keçmiş irsə diqqət və qayğı yüksək səviyyədədir. Son iyirmi il ərzində müxtəlif təyinatlı tarix-memarlıq abidələri orijinallığı saxlanılmaqla yüksək səviyyədə bərpa olunaraq xalqa qaytarılmışdır. Bu iş tariximizin, mədəniyyətimizin araşdırılması və ənənələrimizin yaşadılması, təbliği baxımından olduqca böyük əhəmiyyət daşımaqdadır.

Şölə QADİRQIZI
Naxçıvan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin 
baş redaktoru

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Mayın 20-si Dünya Bal Arısı Günüdür

20-05-2018-15-40 Hits:2 Xəbərlər

Mayın 20-si Dünya Bal Arısı Günüdür

BMT Baş Assambleyasının 2017-ci il dekabrın 20–də keçirilən iclasında alınan q...

Orucluq zamanı həzmsizlik yaradan qidalar

20-05-2018-15-15 Hits:3 Xəbərlər

Orucluq zamanı həzmsizlik yaradan qidalar

Mütəxəssislər sağlam oruc tutmaq üçün 3 vacib məqamı açıqlayıb.

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

20-05-2018-14-40 Hits:6 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Departament...

Babək rayonu abadlaşır

20-05-2018-14-15 Hits:14 Xəbərlər

Babək rayonu abadlaşır

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Babək  rayonun Yuxarı və Aşağı Buzqov kəndlərində gen...

Naxçıvanda bu gün I və IV qruplar üzrə ali məktəblərə qəbul imtahanı keçirilib

20-05-2018-14-00 Hits:26 Xəbərlər

Naxçıvanda bu gün I və IV qruplar üzrə ali məktəblərə qəbul imtahanı keçirilib

Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) bu gün 2018/2019-cu tədris ili üçün Azərbaycanın ...

Naxçıvanlı memarın sənət uğurları

20-05-2018-12-51 Hits:14 Xəbərlər

Naxçıvanlı memarın sənət uğurları

Qoca tarixlə həmyaşıd olan qədim Naxçıvanımız bəşəriyyətə bəxş etdiyi böyük şəxs...

Hacı Qadir Qədirzadə – 70

20-05-2018-12-31 Hits:9 Xəbərlər

Hacı Qadir Qədirzadə – 70

Qocaman dağa bənzəyən əsl elm adamı Həyatda elə insanlar var ki onları sonradan...

Dubayda “uçan xalça” təqdim olunub

20-05-2018-10-30 Hits:7 Xəbərlər

Dubayda “uçan xalça” təqdim olunub

Müqəddəs Ramazan ayının başlanması münasibətilə Dubay Əmirliyindəki “Fairmont Du...

Samsun şəhərində nümayiş etdirilən 1919 metr uzunluğundakı bayraq böyük marağa səbəb olub

20-05-2018-10-00 Hits:7 Xəbərlər

Samsun şəhərində nümayiş etdirilən 1919 metr uzunluğundakı bayraq böyük marağa səbəb olub

Türkiyədə 19 may – Atatürkü anma, gənclik və idman bayramı münasibətilə keçirilə...

“Qalatasaray” 21-ci dəfə Türkiyə çempionu olub

19-05-2018-22-21 Hits:13 Xəbərlər

“Qalatasaray” 21-ci dəfə Türkiyə çempionu olub

“Qalatasaray” komandası futbol üzrə Türkiyə Superliqasının sonuncu turunda səfər...

Gəncə 2019-cu il üçün Avropa İdman Şəhəri tituluna layiq görülüb

19-05-2018-21-40 Hits:6 Xəbərlər

Gəncə 2019-cu il üçün Avropa İdman Şəhəri tituluna layiq görülüb

Gəncə 2019-cu il üçün Avropa İdman Şəhəri tituluna layiq görülüb.

Dövlət İmtahan Mərkəzi Avropa İttifaqının Tvinninq aləti çərçivəsində layihəni uğurla reallaşdırır

19-05-2018-19-48 Hits:17 Xəbərlər

Dövlət İmtahan Mərkəzi Avropa İttifaqının Tvinninq aləti çərçivəsində layihəni uğurla reallaşdırır

Tvinninq Avropa İttifaqının (Aİ) institusional quruculuq aləti olaraq dövlət ida...

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi ilə əlaqədar Küveytdə konsert olub

19-05-2018-19-36 Hits:17 Xəbərlər

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi ilə əlaqədar Küveytdə konsert olub

Küveyt Dövlətinin Əbdülhüseyn Əbdülrıda Teatrında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini...

Naxçıvanda III “Göycə” Festivalı keçirilir

19-05-2018-19-17 Hits:48 Xəbərlər

Naxçıvanda III “Göycə” Festivalı keçirilir

Bu gün “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi növbəti- III “Göycə”  festi...

Fransalı alimlər Adolf Hitlerin ölüm tarixini təsdiqləyiblər

19-05-2018-18-19 Hits:44 Xəbərlər

Fransalı alimlər Adolf Hitlerin ölüm tarixini təsdiqləyiblər

Fransalı alimlər 1946-cı ildən bəri ilk dəfə Adolf Hitlerin dişlərinin fraqmentl...

Qadın voleybolçulardan ibarət Azərbaycan millisi Qızıl Avropa Liqasında ilk oyununa çıxıb

19-05-2018-18-05 Hits:24 Xəbərlər

Qadın voleybolçulardan ibarət Azərbaycan millisi Qızıl Avropa Liqasında ilk oyununa çıxıb

Qadın voleybolçulardan ibarət Azərbaycan milli komandası mayın 19-da Qızıl Avrop...

Məşhur alimdən Ramazanla bağlı 7 MÜHÜM TÖVSİYƏ

19-05-2018-17-55 Hits:43 Xəbərlər

Məşhur alimdən Ramazanla bağlı 7 MÜHÜM TÖVSİYƏ

Professor Canan Karatay Ramazan ayında oruc tutan şəxslər üçün 7 mühüm tövsiyə i...

DÇ-2018: Rusiyaya uçuşlar məhdudlaşdırılır

19-05-2018-17-19 Hits:25 Xəbərlər

DÇ-2018: Rusiyaya uçuşlar məhdudlaşdırılır

Rusiyada dünya çempionatı ilə bağlı uçuşlar məhdudlaşdırılır.

“Samsung Galaxy Note 9” smartfonu iyulda təqdim oluna bilər

19-05-2018-17-06 Hits:27 Xəbərlər

“Samsung Galaxy Note 9” smartfonu iyulda təqdim oluna bilər

“Samsung” şirkəti qabaqcıl “Galaxy Note 9” smartfonunu iyulun sonunda təqdim edə...

UEFA Çempionlar Liqasının final oyunları tarixində ilk dəfə olaraq böyük ekranda ictimai efirə icazə verilib

19-05-2018-17-05 Hits:34 Xəbərlər

UEFA Çempionlar Liqasının final oyunları tarixində ilk dəfə olaraq böyük ekranda ictimai efirə icazə verilib

UEFA Çempionlar Liqasının final oyunları tarixində ilk dəfə olaraq, mayın 26-da ...

İsveçrə səfiri: Naxçıvan iqtisadiyyat, təhsil, energetika və digər sahələrdə böyük irəliləyiş əldə edib

19-05-2018-16-34 Hits:41 Xəbərlər

İsveçrə səfiri: Naxçıvan iqtisadiyyat, təhsil, energetika və digər sahələrdə böyük irəliləyiş əldə edib

Naxçıvan Muxtar Respublikasının çox gözəl təbiəti, gülərüz və qonaqpərvər insanl...

Naxçıvanda arıçılıqla bağlı beynəlxalq konfrans keçirilib

19-05-2018-16-22 Hits:33 Xəbərlər

Naxçıvanda arıçılıqla bağlı beynəlxalq konfrans keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Dövlət Universitetində IV Naxçıvan Beynəlxalq ...

Prezident İlham Əliyev kamerunlu həmkarını təbrik edib

19-05-2018-15-42 Hits:35 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev kamerunlu həmkarını təbrik edib

Prezident İlham Əliyev Kamerun Prezidenti Pol Biyaya təbrik məktubu göndərib.

Velosiped üzrə muxtar respublika birinciliyi keçirilib

19-05-2018-15-17 Hits:31 Xəbərlər

Velosiped üzrə muxtar respublika birinciliyi keçirilib

Naxçıvan MR  Gənclər və İdman , Təhsil Nazirliklərinin, Hava və Ekstremal İdman ...

Oruc tutmağın heyrətamiz faydaları

19-05-2018-14-59 Hits:42 Xəbərlər

Oruc tutmağın heyrətamiz faydaları

Milyonlarla müsəlmanın aclıq və nəfslə imtahan olunduğu müqəddəs Ramazan ayı baş...

Avropa çempionatının ilk günündə samboçularımız iki medal qazanıblar

19-05-2018-14-33 Hits:24 Xəbərlər

Avropa çempionatının ilk günündə samboçularımız iki medal qazanıblar

Yunanıstanın paytaxtı Afinada sambo üzrə Avropa çempionatı davam edir.

“Forbes” jurnalı: Ermənistan iqtisadiyyatının inkişafı yolunda böyük çətinliklər var

19-05-2018-14-21 Hits:31 Xəbərlər

“Forbes” jurnalı: Ermənistan iqtisadiyyatının inkişafı yolunda böyük çətinliklər var

Ermənistan iqtisadiyyatının inkişafı yolunda böyük çətinliklər var. İnkişaf üçün...

Hərbçi güləşçilərimiz 33-cü dünya çempionatının sonuncu günündə 1 qızıl və 2 bürünc medal qazanıblar

19-05-2018-14-03 Hits:33 Xəbərlər

Hərbçi güləşçilərimiz 33-cü dünya çempionatının sonuncu günündə 1 qızıl və 2 bürünc medal qazanıblar

Mərkəzi Ordu İdman Klubunun komandası çempionatı 2-si qızıl, 3-ü gümüş, 6-sı bür...

İsveç səfiri muxtar respublikanın istehsalat, mədəniyyət müəssisələri ilə tanış olub

19-05-2018-13-48 Hits:40 Xəbərlər

İsveç səfiri muxtar respublikanın istehsalat, mədəniyyət müəssisələri ilə tanış olub

İsveç Krallığının ölkəmizdəki səfiri xanım İnqrid Tersman Naxçıvan Muxtar Respub...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

19-05-2018-13-29 Hits:32 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında may ayının 18-ə olan hava proqnozu açıqlanıb.