Dərələyəz sıra dağlarının cənub yamacında, Biçənək kəndindən şimalda elmi ədəbiyyatlarda haqqında heç bir məlumat olmayan altı mağara tapılmışdır.

Yeni tapılan mağaralarda ilkin geomorfoloji-geoloji tədqiqatlar aparılmış, süxurların tərkibi və yaşı, ayrı-ayrı mağaraların morfometriyası, mağara çöküntülərinin genetik tipləri müəyyən edilmişdir. Qədim peçeneqlərin yaşama ehtimalı güman olunan bu mağaralarda geomorfoloqlar, arxeoloq, speoloq, geoloq və s. mütəxəsislərin iştirakı ilə kompleks araşdırmalar aparılması tövsiyə edilir.

Açar sözlər: Mağara, peçeneqlər, intruziya, ştok, mineraloji tərkib

Biçənək mağaraları Naxçıvançay hövzəsinin yuxarı hissəsində, Biçənək kəndindən 3,2 km şimalda, Dərələyəz silsiləsinin cənub yamacında 5,5-24 milyon il əvvəl yaranmış Miosen yaşlı süxurlar içərisində formalaşmışdır. Okean səviyyəsindən 2360 ilə 2378 metr hündürlüklər arasında yerləşən altı mağaranın üçü Biçənək dərəsinə perpendikulyar yerləşən Kaha dərəsinin sağında, digər üçü isə solunda yerləşir (şəkil 1). Mağaraların yerləşdiyi antiklinoriumun cənub qanadı cənub-qərbə doğru 210-2500, şimal qanadı isə şimal-şərqə doğru 50-700 azimut istiqmətində uzanır. Cənub qanadın meylliyi 200, yuxarı hissədə 900-də, bəzi hissədə isə asılı yamac təşkil edir. Şimal qanadın meylliyi təxminən 300-dir.

Şəkil 1. Kaha dərəsindən ümumi görünüş

 

Ərazini təşkil edən süxurlar Biçənək qatına məxsus pladioklaz, biotit, arqit, maqnetit tərkibli andezit, eləcə də kvars, pladioklaz, biotit, maqnetit, apatit və sirkondan ibarət vulkanik tuflu brekçilərdən təşkil olunmuşdur. Onları birləşdirən sementin əsas tərkibi açıq boz rəngli vulkan külüdür və bu da təxminən süxur kütləsinin 90%-ni təşkil edir.

Relyefin ayrı-ayrı yerlərində andezit-dasit və andezit-bazaltdan təşkil olunmuş daykalar nəzərə çarpır. Miosenə məxsus Sarmat və Metois çöküntülər (7-12 milyon il əvvəl) Aşağı Pliosenə aid Akçaqıl, Kimmerli, Ponta məxsus(6-7 milyon il əvvəl) vulkanik çökmə süxurlarla əvəzlənir. Miosenin sonunda və Pliosendə tektonika yenidən artır və ərazini tutan dəniz tamamən çəkilir və onun yerində Aşağı Pliosenə aid Meotis-Pont kontinental çöküntüləri yaranır. Bundan sonra tədricən ərazidə çayların fəaliyyəti formalaşır və allüvial-prolüvial çökmə təbəqəsi yaranır. Dağəmələgəlmədə son proses 2 milyon il əvvəl başa çatır. 

Bəzi yerlərdə qraniosietli Miosenə məxsus qraniosietli süxurlar intruziv süxurlarla kəsilir və ştoka bənzər formalar yaradır.

İntruziyanın daxilində enlik və uzunluq istiqamətində iki uzantı və iki yuxarıda qeyd olunduğu kimi andezit-dasit və andezit-bazalt tərkibli dayka vardır. Tərkibində şəffaf dənəvərdən ibarət kvars, qeyri-düzgün dənəvərli maqnetit nəzərə çarpır.

Süxurun mineraloji tərkibi əsasən aşağıdakı kimidir: pladioklaz 1.10-0.06 mm, kalium-natriumlu çöl şpatı 0.04-0.08 mm, kvars  0.03-0.08 mm, maqnetit və piri 1.32 mm.                            

Dərənin sağında aşağıdan birinci mağaranın hündürlüyü təqribən 3,5 m, eni 4 m, dərinliyi isə 9,2 metrdir. Mağaranın giriş hissəsində o, şimal və şimali şimal- şərq olmaqla iki qola ayrılır. Tavanda və divarlarda ocaq izlərinin olması, eləcə də qalın kül təbəqəsi burada qədimdə yaşayış yeri kimi istifadə olunduğunu göstərir. Giriş hissədəki iri daşlar vaxtilə burada divar hörgüsünün mövcudluğunu göstərir (şəkil 2).

Şəkil 2. Birinci mağaranın giriş hissəsi

 

Birinci mağaranın ikinci salonunun giriş hissəsinin eni 2,7 metr, hündürlüyü isə 2,1 metrdir. Bu salonun qurtaracaq hissəsi 100-1100 şimala doğru istiqamətlənərək tədricən daralır.

Dərənin yuxarı hissəsində birinci mağaradan 40-45 metr daha yuxarıda nisbətən kiçik digər mağara mövcuddur. Sıldırım qayalar içərisində formalaşan bu mağara dik yamaclı əlçatmaz yerdə yerləşir. Çox ehtimal ki, daha hündürdə yerləşən, girişi-çıxışı olduqca çətin olan bu mağara gözətçi və ya müşahidə məntəqəsi üçün istifadə edilmişdir. Bu gün dağ qartallarının yuvasına çevrilən mağaranın tavanında yanmamış karbohidrogen və tüstü izləri göstərilən fikri təsdiq etməkdədir.

Bu mağaranın aşağı hissəsində orta debitli təbii bulaq mövcuddur. İrili- xırdalı belə bulaqlar dərənin yuxarı hissəsində birləşərək Naxçıvançayın sol qollarından biri olan Kaha çayını təşkil etməkdədir. Yeri gəlmişkən, dərənin aşağı hissəsində əhali tərəfindən Darı yeri adlanan daşlardan təmizlənmiş geniş yastı düzənlik sahə vaxtilə burada əkinçiliyin də müəyyən qədər inkişaf etdiyini göstərməkdədir (şəkil 3).

Şəkil 3. Dərənin sol mağaraları

Mağaranın qarşı tərəfində brekçilərdən təşkil olunmuş dik yamacda üç böyük mağara mövcuddur. Bir-biri ilə 30-400 bucaq altında birləşən iki mağara dərənin yuxarı hissəsində meylliyi 30-350 olan böyük bir sahədə birləşirlər. Birinci mağaranın uzunluğu 50, hündürlüyü təqribən 30, giriş hissəsinin eni isə 20-22 metrdir.

Sol yamacın ikinci mağarası yuxarıda təsvir olunan mağara ilə bu sahədə görüşür. Sahənin dərəyə yaxın hissəsində iri qayalardan müdafiə və mühafizə məqsədləri üçün sədd qurulmuş və bu sədd sonradan dağılmışdır. İkinci mağaranın aşağı hissəsində içəriyə keçmək üçün xüsusi qapı mövcuddur (şəkil 4). Düzbucaqlı şəkildə olan qapı qayalardan çapılaraq hazırlanmışdır. Qapının üst hissəsinə mağaranın divarlarından çapılmış bu gün də öz bütövlüyünü saxlamış daş kanal vasitəsilə su daxil olmuşdur. Qapının çıxış hissəsində bizim tərəfimizdən oxunması mümkün olmayan alban yazıları mövcuddur. Bu iki mağaranın birləşdiyi yerdə vaxtilə məbədin və ya mağaraların inanc yeri olduğunu göstərməkdədir. Bizcə, məbədə daş qapıdan keçən insanlar qapı üzərindən tökülən suyun altından keçməklə paklanırmışlar. Qapının alt hissəsində daşdan yonulmuş kiçik hovuz mövcuddur. Beləliklə, mağaraya daxil olan və mağaradan çıxan hər bir adam bu hovuzdan keçmək məcburiyyətində qalırdı.

Qapının digər maraqlı xüsusiyyəti onun çox hündürdə dik yamacda yerləşməsidir. Qapının aşağı hissəsinin hündürlüyü mağaranın giriş hissəsinin hündürlüyü ilə eynidir. Bu isə onu söyləməyə ehtimal verir ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz sədd daxili hissədən torpaq və daşla doldurulmuş və sədd dağıldıqdan sonra doldurulmuş materiallar eroziyaya uğrayaraq çay vasitəsi ilə daşınmışdır.

Bizim fikirimizcə mağaranın insanları qədim türk tayfaları peçeneklər olmuşdur. Oğuz-bulqarların qərb qolu olan peçeneklər VI-XII əsrlərdə çox böyük ərazidə, Dunay çayından tutmuş Urala, Qərbi Avropa düzənliyindən Krım və Qafqaza qədər yaşamış və fəaliyyət göstərmişlər [3,7]. Onların əsas məşğuliyyəti köçəri heyvandarlıq olmuşdur. Bu gün mağaraların yerləşdiyi ərazi heyvandarlıq üçün ən əlverişli mövqedə, eləcə də möhtəbil iqlimə və zəngin yem bazasına malikdir.

Şəkil 4. Daşdan yonulmuş arx və daş qapı

 Mağaranın mədəni təbəqəsində tapılan maişət və ovçuluq əşyaları, eləcə də  mağara yaxınlığında okean səviyyəsindən 2130 metr hündürlükdə yerləşən peçeneqlərə məxsus qədim yaşayış yerinin xarabalıqlarında tapılan karvansara və su dəyirmanının qalıqları bizim bu fikri bir daha təsdiq etməkdədir (şəkil 5).

Şəkil 5. Mağaralardan tapılan məişət və ov əşyaları

 

Vaxtı ilə ərazini daha böyük təbii meşə arealı əhatə etmişdir [2]. Bu amil burada daimi məskunlaşmanı yaradan əsas səbəblərdən biri olmuşdur.

Qədim peçeneklər eyni zamanda mühüm karvan yollarının keçdiyi ərazilərə nəzarət etmişlər. Bu isə onlarda eyni zamanda ticarətin inkişafına, eləcə də oturaq həyat tərzinə keçməyə kömək etmişdir. Daha sonralar XII əsrdən başlayaraq peçeneqlər yerli oğuzlarla asimilyasiya olunmuş və tədricən islamı qəbul etmişlər [4]. Belə ki, qədim karvan yollarının əsas qollarından biri indiki Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisindən, o cümlədən Biçənək aşırımından keçmişdir [5,6]. Yolun buradan keçməsinin başlıca səbəbi əlverişli mövqe ilə yanaşı isti dövrdə karvanların təchizatı üçün zəngin yem bazasının mövcudluğu, içməli su təminatı və təbii rekreasiya imkanları olmuşdur. Təsadüfü deyil ki, buna görə də Biçənək aşırımının cənub hissəsində bu günə qədər digər bir karvansaranın xarabalığı qalmaqdadır.

Bütün bu fikirlər mağaralardan daha sonralar karvansara kimi istifadə olunma ehtimalını artırır. İndiyə kimi ədəbiyyatlarda, tarixi mənbələrdə öz əksini tapmayan və bu gün də yerli əhali tərəfindən tanınmayan mağaralarda coğrafiyaçı speoloq, geoloq, geomorfoloqlarla yanaşı arxeoloq və tarixçilərin iştirakı ilə kompleks tədqiqat işləri aparılmalı, mağaralar elmi cəhətdən ətraflı tədqiq edilməli və turizm rekreasiya cəhətdən qiymətləndirilməlidir.

 

                                                           ƏDƏBİYYAT

 

  1. Азизбеков Ш.А. Геология Нахичеванской АССР. Москва, 1961. 502 с.
  2. S.Y.Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Bakı, Elm – 1999
  3. Очерки истрии СССР. Период феодолизма IX- XV Вв. I том. Москва  1953.
  4. Голубовский П. Печенеги, тюрки и половцы до нашестивия татар. Киев. 1884. (В архиве Географического Общества.Сан- Петербург.)
  5. Budaqov B.Ə. Böyük ipək yolu. Tarix və onun problemləri. Bakı- 1998, № 3
  6. Budaqov B.Ə. Türk dünyası. İpək yolu. 1998, № 1.
  7. Болшая Советская Энсиклопедия. Том 32. Москва, 1955.

 

 

БАБАБЕЙЛИ НАЗИМ, ГУРБАНОВ АЛИ,АГАЛАРОВ ВАГИФ, СЕИДОВ МУРСАЛ

РЕЗЮМЕ

БИЧЕНЕКСКИЕ(ПИЧЕНЕКСКИЕ) ПЕЩЕРЫ

На южных склонах хребта Даралаяз к северу от деревни Биченек находится шесть пещер, о которых в научных источниках не имеется никаких сведений. В новонайденных пещерах  проведены первичные геоморфолого–геологические исследования, определены состав и возраст пород, морфометрия отдельных пещер, генетические типы пещерных отложений. Предпологается  проживание древных печенеков в этих пещерах.

Предлагается проведение комплексных исследований в пещерах с участием геоморфологов, археологов, спеологов, геологов и др. специалистов.

Ключевые слова:  пещера, печенеги, интрузия, шток, минералогический состав

                                              

 

NAZIM BABABAYLI, ALI QURBANOV, VAQIF AGHALAROV, MURSAL SEIDOV

SUMMARY

Bichanak (Pichanaq) caves

In the south slope of the Daralayaz mountains, in the north of the Bichanak village, there were six caves found, which there wasn't any information in the scientific literacy about them. Firstly, the geomorphology-geological researches were done in the newly-found caves. On the other hand, the composition and age of rocks, mophometry of various caves, and the genetic types of cave sediments were determined.

There are several probabilities of the old pichanaqs living here in these caves before. The process of complex researches with the participation of different geomorphologists, archaeologists, speologs, geologists, and etc. is recommended. 

Key words: cave, pichanaqs, intrusion, stock, minerological composition.

 

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Robotların elektron dərisi toxunuşlara daha həssas olacaq

15-08-2018-14-58 Xəbərlər

Robotların elektron dərisi toxunuşlara daha həssas olacaq

Alimlər tərəfindən hazırlanmış süni dəri insan dərisi ilə müqayisədə toxunuşlara...

Yeni “iPhone” modellərinin qiyməti proqnozlaşdırılıb

15-08-2018-14-30 Xəbərlər

Yeni “iPhone” modellərinin qiyməti proqnozlaşdırılıb

Ekspertlər cari ilin sentyabrında təqdimatı planlaşdırılan 3 yeni “iPhone” model...

Futbol üzrə Azərbaycan yığması Belarusda qələbə qazanıb

15-08-2018-14-18 Xəbərlər

Futbol üzrə Azərbaycan yığması Belarusda qələbə qazanıb

Minskdə təlim-məşq toplanışında olan futbol üzrə 17 yaşadək qızlardan ibarət Azə...

Çempionlar Liqasının yeni mövsüm üçün topu təqdim olunub

15-08-2018-14-01 Xəbərlər

Çempionlar Liqasının yeni mövsüm üçün topu təqdim olunub

“Adidas” 2018-2019 mövsümü üçün Çempionlar Liqasının yeni topunu təqdim edib.

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

15-08-2018-13-53 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında avqustun 16-na gözlənilən hava proqnozu açıqlanı...

DSX-nın yeni sərhəd zastavası istifadəyə verilib

15-08-2018-13-20 Xəbərlər

 DSX-nın yeni sərhəd zastavası istifadəyə verilib

Dövlət Sərhəd Xidmə­ti­nin (DSX) sərhəd qoşunlarının “Xu­dat” sər­həd dəs­təsini...

Gündə 10 min addımın 5 önəmli faydası

15-08-2018-12-47 Xəbərlər

Gündə 10 min addımın 5 önəmli faydası

– Diabeti gecikdirir: Gündə nizamlı olaraq atılan 10 min addım insulin müqavimət...

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi Qurban bayramı münasibətilə tövsiyələrini açıqladı

15-08-2018-12-31 Xəbərlər

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi Qurban bayramı münasibətilə tövsiyələrini açıqladı

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin (QMİ) Qazılar Şurası Qurban bayramı münasibətilə ...

Ən keyfiyyətli displeyə malik smartfon bəlli olub

15-08-2018-12-16 Xəbərlər

Ən keyfiyyətli displeyə malik smartfon bəlli olub

“DisplayMate” analitik firması ən keyfiyyətli displeyə malik smartfonun adını aç...

Azərbaycan manatının dövriyyəyə buraxılmasından 26 il ötür

15-08-2018-11-53 Xəbərlər

Azərbaycan manatının dövriyyəyə buraxılmasından 26 il ötür

Bu gün Azərbaycanın milli valyutası – manatın dövriyyəyə buraxılmasından 26 il ö...

Naxçıvanda yeddi ayda 248 milyon 423 min kilovat-saatdan çox elektrik enerjisi istehsal edilib

15-08-2018-11-38 Xəbərlər

Naxçıvanda yeddi ayda 248 milyon 423 min kilovat-saatdan çox elektrik enerjisi istehsal edilib

Bu ilin yeddi ayında muxtar respublikanın elektrik stansiyalarında 248 milyon 42...

Autizmdən əziyyət çəkən uşaqlara kömək edən robot təqdim edilib

15-08-2018-11-24 Xəbərlər

Autizmdən əziyyət çəkən uşaqlara kömək edən robot təqdim edilib

Lüksemburq universitetinin alimləri tərəfindən yaradılmış “LuxAI”  startapı “QTr...

Vanuatuda vulkanın fəallaşması ilə əlaqədar on minlərlə sakin təxliyə olunub

15-08-2018-11-10 Xəbərlər

Vanuatuda vulkanın fəallaşması ilə əlaqədar on minlərlə sakin təxliyə olunub

Vanuatu dövlətinə məxsus Oba adasında Monaro vulkanının fəallaşması ilə əlaqədar...

Stolüstü tennis üzrə yeniyetmələrdən ibarət Azərbaycan və İran yığmaları birgə təlim-məşq toplanışı keçirirlər

15-08-2018-10-58 Xəbərlər

Stolüstü tennis üzrə yeniyetmələrdən ibarət Azərbaycan və İran yığmaları birgə təlim-məşq toplanışı keçirirlər

Stolüstü tennis üzrə yeniyetmələrdən ibarət Azərbaycan və İran yığma komandaları...

“Magistr” jurnalının yeddinci nömrəsi çapdan çıxıb

15-08-2018-10-44 Xəbərlər

“Magistr” jurnalının yeddinci nömrəsi çapdan çıxıb

Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) “Magistr” jurnalının yeddinci nömrəsini nəşr etdiri...

“Yay Məktəbi”nin musiqiçi qonaqları

15-08-2018-10-31 Xəbərlər

“Yay Məktəbi”nin musiqiçi qonaqları

Naxçıvan Muxtar Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin mətbuat xidmətindən N...

Azərbaycanın 17 yaşadək futbolçuları Qazaxıstanda “Prezident kuboku” turnirində iştirak edəcəklər

15-08-2018-10-18 Xəbərlər

Azərbaycanın 17 yaşadək futbolçuları Qazaxıstanda “Prezident kuboku” turnirində iştirak edəcəklər

On yeddi yaşadək futbolçulardan ibarət Azərbaycan yığması Qazaxıstanda keçiriləc...

Sarıkökü bu ədviyyatla birlikdə istifadə edin

15-08-2018-10-05 Xəbərlər

Sarıkökü bu ədviyyatla birlikdə istifadə edin

Sarıkök ən faydalı ədviyyatlardan biridir. Hal hazırda bütün dünyada sarıkökə ol...

Türkiyə ABŞ mallarına idxal rüsumunu artırdı

15-08-2018-09-52 Xəbərlər

 Türkiyə ABŞ mallarına idxal rüsumunu artırdı

ABŞ sanksiyalarına cavab olaraq Türkiyə ABŞ mallarına idxal rüsumunu artırıb.

Avqustun 15-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

15-08-2018-09-40 Xəbərlər

Avqustun 15-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

Azərbaycan Mərkəzi Bankı 15 avqust tarixindən etibarən valyuta məzənnələrini açı...

Naxçıvanın muzeylərini 47 min tamaşaçı ziyarət edib

15-08-2018-09-14 Xəbərlər

Naxçıvanın muzeylərini 47 min tamaşaçı ziyarət edib

Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin mətbuat xidmətindən NUHÇIXA...

Новости Нахчывана

15-08-2018-09-00 Xəbərlər

Новости Нахчывана

Нахчыванское Телевидение начало выпуск новостей на русском языке.

UEFA Çempionlar Liqasının III təsnifat mərhələsinə yekun vurulub

15-08-2018-08-38 Xəbərlər

UEFA Çempionlar Liqasının III təsnifat mərhələsinə yekun vurulub

Avqustun 14-də BATE – “Qarabağ” oyunundan başqa keçirilən əlavə doqquz cavab qar...

Püstə bağında dərmanlama aparılıb

14-08-2018-21-48 Xəbərlər

Püstə bağında dərmanlama aparılıb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətl...

UEFA Çempionlar Liqası: BATE-“Qarabağ” oyunu başlayıb

14-08-2018-21-13 Xəbərlər

UEFA Çempionlar Liqası: BATE-“Qarabağ” oyunu başlayıb

Avqustun 14-də Ağdamın “Qarabağ” klubu futbol üzrə UEFA Çempionlar Liqasının III...

“Panço” firması Naxçıvanda mağaza açıb

14-08-2018-20-58 Xəbərlər

“Panço” firması Naxçıvanda mağaza açıb

Türkiyənin məşhur “Panço” firması Naxçıvanda fəaliyyətə başlayıb.

BATE və “Qarabağ” komandalarının start heyətləri açıqlanıb

14-08-2018-20-26 Xəbərlər

BATE və “Qarabağ” komandalarının start heyətləri açıqlanıb

Futbol üzrə UEFA Çempionlar Liqasının üçüncü təsnifat mərhələsi çərçivəsində s...

Culfada payız-qış mövsümünə hazırlıq müzakirə olunub

14-08-2018-20-05 Xəbərlər

Culfada payız-qış mövsümünə hazırlıq müzakirə olunub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Culfa Rayon İcra Hakimiyyətində keçirilən tədbirdə  icr...

Soyuducu anbarın fəaliyyəti bərpa olunub

14-08-2018-19-40 Xəbərlər

Soyuducu anbarın fəaliyyəti bərpa olunub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Şahbuz rayonundakı meyvə-tərəvəz saxlanılması üçün nə...

Naxçıvanda məktəb formalarının tikilişinə başlanıb

14-08-2018-19-13 Xəbərlər

Naxçıvanda məktəb formalarının tikilişinə başlanıb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, yeni dərs ilində ümumtəhsil məktəblərinin şagirdlərini ...