Dərələyəz sıra dağlarının cənub yamacında, Biçənək kəndindən şimalda elmi ədəbiyyatlarda haqqında heç bir məlumat olmayan altı mağara tapılmışdır.

Yeni tapılan mağaralarda ilkin geomorfoloji-geoloji tədqiqatlar aparılmış, süxurların tərkibi və yaşı, ayrı-ayrı mağaraların morfometriyası, mağara çöküntülərinin genetik tipləri müəyyən edilmişdir. Qədim peçeneqlərin yaşama ehtimalı güman olunan bu mağaralarda geomorfoloqlar, arxeoloq, speoloq, geoloq və s. mütəxəsislərin iştirakı ilə kompleks araşdırmalar aparılması tövsiyə edilir.

Açar sözlər: Mağara, peçeneqlər, intruziya, ştok, mineraloji tərkib

Biçənək mağaraları Naxçıvançay hövzəsinin yuxarı hissəsində, Biçənək kəndindən 3,2 km şimalda, Dərələyəz silsiləsinin cənub yamacında 5,5-24 milyon il əvvəl yaranmış Miosen yaşlı süxurlar içərisində formalaşmışdır. Okean səviyyəsindən 2360 ilə 2378 metr hündürlüklər arasında yerləşən altı mağaranın üçü Biçənək dərəsinə perpendikulyar yerləşən Kaha dərəsinin sağında, digər üçü isə solunda yerləşir (şəkil 1). Mağaraların yerləşdiyi antiklinoriumun cənub qanadı cənub-qərbə doğru 210-2500, şimal qanadı isə şimal-şərqə doğru 50-700 azimut istiqmətində uzanır. Cənub qanadın meylliyi 200, yuxarı hissədə 900-də, bəzi hissədə isə asılı yamac təşkil edir. Şimal qanadın meylliyi təxminən 300-dir.

Şəkil 1. Kaha dərəsindən ümumi görünüş

 

Ərazini təşkil edən süxurlar Biçənək qatına məxsus pladioklaz, biotit, arqit, maqnetit tərkibli andezit, eləcə də kvars, pladioklaz, biotit, maqnetit, apatit və sirkondan ibarət vulkanik tuflu brekçilərdən təşkil olunmuşdur. Onları birləşdirən sementin əsas tərkibi açıq boz rəngli vulkan külüdür və bu da təxminən süxur kütləsinin 90%-ni təşkil edir.

Relyefin ayrı-ayrı yerlərində andezit-dasit və andezit-bazaltdan təşkil olunmuş daykalar nəzərə çarpır. Miosenə məxsus Sarmat və Metois çöküntülər (7-12 milyon il əvvəl) Aşağı Pliosenə aid Akçaqıl, Kimmerli, Ponta məxsus(6-7 milyon il əvvəl) vulkanik çökmə süxurlarla əvəzlənir. Miosenin sonunda və Pliosendə tektonika yenidən artır və ərazini tutan dəniz tamamən çəkilir və onun yerində Aşağı Pliosenə aid Meotis-Pont kontinental çöküntüləri yaranır. Bundan sonra tədricən ərazidə çayların fəaliyyəti formalaşır və allüvial-prolüvial çökmə təbəqəsi yaranır. Dağəmələgəlmədə son proses 2 milyon il əvvəl başa çatır. 

Bəzi yerlərdə qraniosietli Miosenə məxsus qraniosietli süxurlar intruziv süxurlarla kəsilir və ştoka bənzər formalar yaradır.

İntruziyanın daxilində enlik və uzunluq istiqamətində iki uzantı və iki yuxarıda qeyd olunduğu kimi andezit-dasit və andezit-bazalt tərkibli dayka vardır. Tərkibində şəffaf dənəvərdən ibarət kvars, qeyri-düzgün dənəvərli maqnetit nəzərə çarpır.

Süxurun mineraloji tərkibi əsasən aşağıdakı kimidir: pladioklaz 1.10-0.06 mm, kalium-natriumlu çöl şpatı 0.04-0.08 mm, kvars  0.03-0.08 mm, maqnetit və piri 1.32 mm.                            

Dərənin sağında aşağıdan birinci mağaranın hündürlüyü təqribən 3,5 m, eni 4 m, dərinliyi isə 9,2 metrdir. Mağaranın giriş hissəsində o, şimal və şimali şimal- şərq olmaqla iki qola ayrılır. Tavanda və divarlarda ocaq izlərinin olması, eləcə də qalın kül təbəqəsi burada qədimdə yaşayış yeri kimi istifadə olunduğunu göstərir. Giriş hissədəki iri daşlar vaxtilə burada divar hörgüsünün mövcudluğunu göstərir (şəkil 2).

Şəkil 2. Birinci mağaranın giriş hissəsi

 

Birinci mağaranın ikinci salonunun giriş hissəsinin eni 2,7 metr, hündürlüyü isə 2,1 metrdir. Bu salonun qurtaracaq hissəsi 100-1100 şimala doğru istiqamətlənərək tədricən daralır.

Dərənin yuxarı hissəsində birinci mağaradan 40-45 metr daha yuxarıda nisbətən kiçik digər mağara mövcuddur. Sıldırım qayalar içərisində formalaşan bu mağara dik yamaclı əlçatmaz yerdə yerləşir. Çox ehtimal ki, daha hündürdə yerləşən, girişi-çıxışı olduqca çətin olan bu mağara gözətçi və ya müşahidə məntəqəsi üçün istifadə edilmişdir. Bu gün dağ qartallarının yuvasına çevrilən mağaranın tavanında yanmamış karbohidrogen və tüstü izləri göstərilən fikri təsdiq etməkdədir.

Bu mağaranın aşağı hissəsində orta debitli təbii bulaq mövcuddur. İrili- xırdalı belə bulaqlar dərənin yuxarı hissəsində birləşərək Naxçıvançayın sol qollarından biri olan Kaha çayını təşkil etməkdədir. Yeri gəlmişkən, dərənin aşağı hissəsində əhali tərəfindən Darı yeri adlanan daşlardan təmizlənmiş geniş yastı düzənlik sahə vaxtilə burada əkinçiliyin də müəyyən qədər inkişaf etdiyini göstərməkdədir (şəkil 3).

Şəkil 3. Dərənin sol mağaraları

Mağaranın qarşı tərəfində brekçilərdən təşkil olunmuş dik yamacda üç böyük mağara mövcuddur. Bir-biri ilə 30-400 bucaq altında birləşən iki mağara dərənin yuxarı hissəsində meylliyi 30-350 olan böyük bir sahədə birləşirlər. Birinci mağaranın uzunluğu 50, hündürlüyü təqribən 30, giriş hissəsinin eni isə 20-22 metrdir.

Sol yamacın ikinci mağarası yuxarıda təsvir olunan mağara ilə bu sahədə görüşür. Sahənin dərəyə yaxın hissəsində iri qayalardan müdafiə və mühafizə məqsədləri üçün sədd qurulmuş və bu sədd sonradan dağılmışdır. İkinci mağaranın aşağı hissəsində içəriyə keçmək üçün xüsusi qapı mövcuddur (şəkil 4). Düzbucaqlı şəkildə olan qapı qayalardan çapılaraq hazırlanmışdır. Qapının üst hissəsinə mağaranın divarlarından çapılmış bu gün də öz bütövlüyünü saxlamış daş kanal vasitəsilə su daxil olmuşdur. Qapının çıxış hissəsində bizim tərəfimizdən oxunması mümkün olmayan alban yazıları mövcuddur. Bu iki mağaranın birləşdiyi yerdə vaxtilə məbədin və ya mağaraların inanc yeri olduğunu göstərməkdədir. Bizcə, məbədə daş qapıdan keçən insanlar qapı üzərindən tökülən suyun altından keçməklə paklanırmışlar. Qapının alt hissəsində daşdan yonulmuş kiçik hovuz mövcuddur. Beləliklə, mağaraya daxil olan və mağaradan çıxan hər bir adam bu hovuzdan keçmək məcburiyyətində qalırdı.

Qapının digər maraqlı xüsusiyyəti onun çox hündürdə dik yamacda yerləşməsidir. Qapının aşağı hissəsinin hündürlüyü mağaranın giriş hissəsinin hündürlüyü ilə eynidir. Bu isə onu söyləməyə ehtimal verir ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz sədd daxili hissədən torpaq və daşla doldurulmuş və sədd dağıldıqdan sonra doldurulmuş materiallar eroziyaya uğrayaraq çay vasitəsi ilə daşınmışdır.

Bizim fikirimizcə mağaranın insanları qədim türk tayfaları peçeneklər olmuşdur. Oğuz-bulqarların qərb qolu olan peçeneklər VI-XII əsrlərdə çox böyük ərazidə, Dunay çayından tutmuş Urala, Qərbi Avropa düzənliyindən Krım və Qafqaza qədər yaşamış və fəaliyyət göstərmişlər [3,7]. Onların əsas məşğuliyyəti köçəri heyvandarlıq olmuşdur. Bu gün mağaraların yerləşdiyi ərazi heyvandarlıq üçün ən əlverişli mövqedə, eləcə də möhtəbil iqlimə və zəngin yem bazasına malikdir.

Şəkil 4. Daşdan yonulmuş arx və daş qapı

 Mağaranın mədəni təbəqəsində tapılan maişət və ovçuluq əşyaları, eləcə də  mağara yaxınlığında okean səviyyəsindən 2130 metr hündürlükdə yerləşən peçeneqlərə məxsus qədim yaşayış yerinin xarabalıqlarında tapılan karvansara və su dəyirmanının qalıqları bizim bu fikri bir daha təsdiq etməkdədir (şəkil 5).

Şəkil 5. Mağaralardan tapılan məişət və ov əşyaları

 

Vaxtı ilə ərazini daha böyük təbii meşə arealı əhatə etmişdir [2]. Bu amil burada daimi məskunlaşmanı yaradan əsas səbəblərdən biri olmuşdur.

Qədim peçeneklər eyni zamanda mühüm karvan yollarının keçdiyi ərazilərə nəzarət etmişlər. Bu isə onlarda eyni zamanda ticarətin inkişafına, eləcə də oturaq həyat tərzinə keçməyə kömək etmişdir. Daha sonralar XII əsrdən başlayaraq peçeneqlər yerli oğuzlarla asimilyasiya olunmuş və tədricən islamı qəbul etmişlər [4]. Belə ki, qədim karvan yollarının əsas qollarından biri indiki Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisindən, o cümlədən Biçənək aşırımından keçmişdir [5,6]. Yolun buradan keçməsinin başlıca səbəbi əlverişli mövqe ilə yanaşı isti dövrdə karvanların təchizatı üçün zəngin yem bazasının mövcudluğu, içməli su təminatı və təbii rekreasiya imkanları olmuşdur. Təsadüfü deyil ki, buna görə də Biçənək aşırımının cənub hissəsində bu günə qədər digər bir karvansaranın xarabalığı qalmaqdadır.

Bütün bu fikirlər mağaralardan daha sonralar karvansara kimi istifadə olunma ehtimalını artırır. İndiyə kimi ədəbiyyatlarda, tarixi mənbələrdə öz əksini tapmayan və bu gün də yerli əhali tərəfindən tanınmayan mağaralarda coğrafiyaçı speoloq, geoloq, geomorfoloqlarla yanaşı arxeoloq və tarixçilərin iştirakı ilə kompleks tədqiqat işləri aparılmalı, mağaralar elmi cəhətdən ətraflı tədqiq edilməli və turizm rekreasiya cəhətdən qiymətləndirilməlidir.

 

                                                           ƏDƏBİYYAT

 

  1. Азизбеков Ш.А. Геология Нахичеванской АССР. Москва, 1961. 502 с.
  2. S.Y.Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Bakı, Elm – 1999
  3. Очерки истрии СССР. Период феодолизма IX- XV Вв. I том. Москва  1953.
  4. Голубовский П. Печенеги, тюрки и половцы до нашестивия татар. Киев. 1884. (В архиве Географического Общества.Сан- Петербург.)
  5. Budaqov B.Ə. Böyük ipək yolu. Tarix və onun problemləri. Bakı- 1998, № 3
  6. Budaqov B.Ə. Türk dünyası. İpək yolu. 1998, № 1.
  7. Болшая Советская Энсиклопедия. Том 32. Москва, 1955.

 

 

БАБАБЕЙЛИ НАЗИМ, ГУРБАНОВ АЛИ,АГАЛАРОВ ВАГИФ, СЕИДОВ МУРСАЛ

РЕЗЮМЕ

БИЧЕНЕКСКИЕ(ПИЧЕНЕКСКИЕ) ПЕЩЕРЫ

На южных склонах хребта Даралаяз к северу от деревни Биченек находится шесть пещер, о которых в научных источниках не имеется никаких сведений. В новонайденных пещерах  проведены первичные геоморфолого–геологические исследования, определены состав и возраст пород, морфометрия отдельных пещер, генетические типы пещерных отложений. Предпологается  проживание древных печенеков в этих пещерах.

Предлагается проведение комплексных исследований в пещерах с участием геоморфологов, археологов, спеологов, геологов и др. специалистов.

Ключевые слова:  пещера, печенеги, интрузия, шток, минералогический состав

                                              

 

NAZIM BABABAYLI, ALI QURBANOV, VAQIF AGHALAROV, MURSAL SEIDOV

SUMMARY

Bichanak (Pichanaq) caves

In the south slope of the Daralayaz mountains, in the north of the Bichanak village, there were six caves found, which there wasn't any information in the scientific literacy about them. Firstly, the geomorphology-geological researches were done in the newly-found caves. On the other hand, the composition and age of rocks, mophometry of various caves, and the genetic types of cave sediments were determined.

There are several probabilities of the old pichanaqs living here in these caves before. The process of complex researches with the participation of different geomorphologists, archaeologists, speologs, geologists, and etc. is recommended. 

Key words: cave, pichanaqs, intrusion, stock, minerological composition.

 

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvan televiziyası açılış tədbirini canlı yayımlayacaq

18-06-2018-17-23 Xəbərlər

Naxçıvan televiziyası açılış tədbirini canlı yayımlayacaq

İyunun 20-si saat 11:00-da “Naxçıvan İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı-2018”in açı...

“Rusiya 2018”: İsveç, yoxsa Cənubi Koreya?

18-06-2018-17-14 Xəbərlər

“Rusiya 2018”: İsveç, yoxsa Cənubi Koreya?

İyunun 18-də “Rusiya 2018” futbol üzrə dünya çempionatının beşinci gününə “F” ...

Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinə maraq artıb

18-06-2018-16-47 Xəbərlər

Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinə maraq artıb

Təbii yollarla müxtəlif tənəffüs yolları xəstəliklərini sağaladan məşhur  Duzd...

Kəngərli rayonunda yeni yaşayış binası tikilir

18-06-2018-16-18 Xəbərlər

Kəngərli rayonunda yeni yaşayış binası tikilir

İş icraçısı Hicran Əliyevin NUHÇIXAN-a verdiyi məlumata görə, layihə əsasında bi...

Qırmızı damlı evlər, insana boy verən taxıl zəmiləri və gül-çiçəkli qapılar: - Külüs kəndinin bugünkü mənzərəsi

18-06-2018-15-29 Xəbərlər

Qırmızı damlı evlər, insana boy verən taxıl zəmiləri və gül-çiçəkli qapılar: - Külüs kəndinin bugünkü mənzərəsi

Ramazan bayramı və Milli Qurtuluş Günü münasibətilə ölkədə elan edilən tətil g...

Naxçıvanın 2018-ci il Gənclər Paytaxtı seçilməsi münasibətilə konsert olub - VİDEO

18-06-2018-14-51 Xəbərlər

Naxçıvanın 2018-ci il Gənclər Paytaxtı seçilməsi münasibətilə konsert olub - VİDEO

Naxçıvan şəhərinin 2018-ci ildə ölkəmizin Gənclər Paytaxtı seçilməsi münasibət...

Futbol üzrə dünya çempionatının beşinci gününə İsveç – Koreya Respublikası qarşılaşması ilə start veriləcək

18-06-2018-14-00 Xəbərlər

Futbol üzrə dünya çempionatının beşinci gününə İsveç – Koreya Respublikası qarşılaşması ilə start veriləcək

İyunun 18-də Rusiyada keçirilən futbol üzrə dünya çempionatının beşinci gününə...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

18-06-2018-13-30 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında iyunun 19-na gözlənilən hava proqnozu açıqlanı...

Özbəkistan portalı: TANAP Azərbaycanın iqtisadi göstəricilərini möhkəmləndirəcək

18-06-2018-12-35 Xəbərlər

Özbəkistan portalı: TANAP Azərbaycanın iqtisadi göstəricilərini möhkəmləndirəcək

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Daşkənddəki kun.uz portalında “TANAP Azərbaycanın iqt...

Türkiyə Antarktikada elmi baza yaradacaq

18-06-2018-12-15 Xəbərlər

Türkiyə Antarktikada elmi baza yaradacaq

Türkiyə 2019-cu ildə Antarktikada elmi baza tikməyi planlaşdırır.

Neymar 1998-ci ildən bəri bir oyunda ən çox qayda pozuntusuna məruz qalan futbolçu olub

18-06-2018-11-55 Xəbərlər

Neymar 1998-ci ildən bəri bir oyunda ən çox qayda pozuntusuna məruz qalan futbolçu olub

Dünya çempionatının qrup mərhələsində keçirilən Braziliya - İsveçrə qarşılaşma...

Qarabağlar Türbə Kompleksi yenilənir

18-06-2018-11-10 Xəbərlər

Qarabağlar Türbə Kompleksi yenilənir

Naxçıvan 2018-ci il üçün İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı elan olunub.

İsti havalarda necə qidalanmalı?

18-06-2018-10-44 Xəbərlər

İsti havalarda necə qidalanmalı?

Yay aylarında adətən havaların isti keçməsi ilə əlaqədar çoxlu maye qəbul edir...

ABŞ kiberkomandanlığına yeni direktiv - HÜCUM ƏMRİ

18-06-2018-09-55 Xəbərlər

ABŞ kiberkomandanlığına yeni direktiv - HÜCUM ƏMRİ

Donald Tramp administrasiyası ABŞ ordusunun Kiberkomandanlığının səlahiyyətlər...

Ürəyi qoruyan 7 məhsul

18-06-2018-09-25 Xəbərlər

Ürəyi qoruyan 7 məhsul

Qan təkcə ürək-damar sisteminin deyil, həm də bütün orqanizmin sağlamlıq vəziy...

“Rusiya 2018”: Futbol üzrə dünya çempionatının beşinci günündə üç oyun keçiriləcək

18-06-2018-09-00 Xəbərlər

“Rusiya 2018”: Futbol üzrə dünya çempionatının beşinci günündə üç oyun keçiriləcək

Rusiyada keçirilən futbol üzrə dünya çempionatının beşinci günündə – iyunun 18-d...

“DÇ-2018”: Son dünya çempionu Almaniya millisi mundiala məğlubiyyətlə başlayıb

17-06-2018-21-05 Xəbərlər

“DÇ-2018”: Son dünya çempionu Almaniya millisi mundiala məğlubiyyətlə başlayıb

İyunun 17-də Rusiyada keçirilən futbol üzrə XXI dünya çempionatının dördüncü gün...

«Voice of Astana» beynəlxalq müsabiqəsində Azərbaycan təmsilçisi 3-cü yeri qazanıb

17-06-2018-20-30 Xəbərlər

«Voice of Astana» beynəlxalq müsabiqəsində Azərbaycan təmsilçisi 3-cü yeri qazanıb

Qazaxıstanın paytaxtı Astana şəhərinin 20 illik yubileyi şərəfinə «Voice of Asta...

“DÇ-2018”: Almaniya-Meksika matçı başlayıb

17-06-2018-19-29 Xəbərlər

“DÇ-2018”: Almaniya-Meksika matçı başlayıb

Rusiyada keçirilən futbol üzrə XXI dünya çempionatının dördüncü gününün ikinci o...

Göydə Allah, yerdə siz

17-06-2018-18-55 Xəbərlər

Göydə Allah, yerdə siz

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin 2001-ci il 4 iyun tarixli Sərəncamı ilə hər ...

“Rusiya 2018”: Serbiya millisi Kosta-Rikanı minimal hesabla məğlub edib

17-06-2018-18-01 Xəbərlər

“Rusiya 2018”: Serbiya millisi Kosta-Rikanı minimal hesabla məğlub edib

İyunun 17-də futbol üzrə XXI dünya çempionatının “E” qrupunun ilk oyunu keçirili...

Elton Hüseynəliyev: Naxçıvanda sənətə, sənətçiyə böyük hörmət var

17-06-2018-15-31 Xəbərlər

Elton Hüseynəliyev: Naxçıvanda sənətə, sənətçiyə böyük hörmət var

Naxçıvan şəxsiyyətlər diyarıdır. Ulu öndərimiz məhz bu diyarda dünyaya göz açıb,...

Azərbaycan neftinin qiyməti: 11-15 iyun həftəsinin yekunları

17-06-2018-14-03 Xəbərlər

Azərbaycan neftinin qiyməti: 11-15 iyun həftəsinin yekunları

NUHÇIXAN xəbər verir ki, CIF bazisi üzrə İtaliyanın Augusta limanı şərtləri ilə ...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

17-06-2018-13-33 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında iyun ayının 18-nə olan hava proqnozu açıqlanıb. ...

17 iyun – Ümumdünya Quraqlıq və Səhralaşma ilə Mübarizə Günüdür

17-06-2018-13-02 Xəbərlər

17 iyun – Ümumdünya Quraqlıq və Səhralaşma ilə Mübarizə Günüdür

17 iyun – Ümumdünya Quraqlıq və Səhralaşma ilə Mübarizə Günüdür.

Azərbaycanda yaşayan və işləyən Türkiyə vətəndaşları ölkəmizdə yaradılmış seçki məntəqəsində səs verirlər

17-06-2018-12-32 Xəbərlər

Azərbaycanda yaşayan və işləyən Türkiyə vətəndaşları ölkəmizdə yaradılmış seçki məntəqəsində səs verirlər

Azərbaycanda yaşayan Türkiyə vətəndaşları prezident seçkilərində səs verməyə baş...

Yaponiya XİN: ABŞ nüvə silahının ləğvi ilə bağlı KXDR-ə 47 bəndlik tələblər irəli sürüb

17-06-2018-12-01 Xəbərlər

Yaponiya XİN: ABŞ nüvə silahının ləğvi ilə bağlı KXDR-ə 47 bəndlik tələblər irəli sürüb

ABŞ nüvə silahının ləğvi ilə bağlı Koreya Xalq Demokratik Respublikasına (KXDR) ...

Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini pozmaqda davam edir

17-06-2018-11-32 Xəbərlər

Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini pozmaqda davam edir

Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində iri...