Dərələyəz sıra dağlarının cənub yamacında, Biçənək kəndindən şimalda elmi ədəbiyyatlarda haqqında heç bir məlumat olmayan altı mağara tapılmışdır.

Yeni tapılan mağaralarda ilkin geomorfoloji-geoloji tədqiqatlar aparılmış, süxurların tərkibi və yaşı, ayrı-ayrı mağaraların morfometriyası, mağara çöküntülərinin genetik tipləri müəyyən edilmişdir. Qədim peçeneqlərin yaşama ehtimalı güman olunan bu mağaralarda geomorfoloqlar, arxeoloq, speoloq, geoloq və s. mütəxəsislərin iştirakı ilə kompleks araşdırmalar aparılması tövsiyə edilir.

Açar sözlər: Mağara, peçeneqlər, intruziya, ştok, mineraloji tərkib

Biçənək mağaraları Naxçıvançay hövzəsinin yuxarı hissəsində, Biçənək kəndindən 3,2 km şimalda, Dərələyəz silsiləsinin cənub yamacında 5,5-24 milyon il əvvəl yaranmış Miosen yaşlı süxurlar içərisində formalaşmışdır. Okean səviyyəsindən 2360 ilə 2378 metr hündürlüklər arasında yerləşən altı mağaranın üçü Biçənək dərəsinə perpendikulyar yerləşən Kaha dərəsinin sağında, digər üçü isə solunda yerləşir (şəkil 1). Mağaraların yerləşdiyi antiklinoriumun cənub qanadı cənub-qərbə doğru 210-2500, şimal qanadı isə şimal-şərqə doğru 50-700 azimut istiqmətində uzanır. Cənub qanadın meylliyi 200, yuxarı hissədə 900-də, bəzi hissədə isə asılı yamac təşkil edir. Şimal qanadın meylliyi təxminən 300-dir.

Şəkil 1. Kaha dərəsindən ümumi görünüş

 

Ərazini təşkil edən süxurlar Biçənək qatına məxsus pladioklaz, biotit, arqit, maqnetit tərkibli andezit, eləcə də kvars, pladioklaz, biotit, maqnetit, apatit və sirkondan ibarət vulkanik tuflu brekçilərdən təşkil olunmuşdur. Onları birləşdirən sementin əsas tərkibi açıq boz rəngli vulkan külüdür və bu da təxminən süxur kütləsinin 90%-ni təşkil edir.

Relyefin ayrı-ayrı yerlərində andezit-dasit və andezit-bazaltdan təşkil olunmuş daykalar nəzərə çarpır. Miosenə məxsus Sarmat və Metois çöküntülər (7-12 milyon il əvvəl) Aşağı Pliosenə aid Akçaqıl, Kimmerli, Ponta məxsus(6-7 milyon il əvvəl) vulkanik çökmə süxurlarla əvəzlənir. Miosenin sonunda və Pliosendə tektonika yenidən artır və ərazini tutan dəniz tamamən çəkilir və onun yerində Aşağı Pliosenə aid Meotis-Pont kontinental çöküntüləri yaranır. Bundan sonra tədricən ərazidə çayların fəaliyyəti formalaşır və allüvial-prolüvial çökmə təbəqəsi yaranır. Dağəmələgəlmədə son proses 2 milyon il əvvəl başa çatır. 

Bəzi yerlərdə qraniosietli Miosenə məxsus qraniosietli süxurlar intruziv süxurlarla kəsilir və ştoka bənzər formalar yaradır.

İntruziyanın daxilində enlik və uzunluq istiqamətində iki uzantı və iki yuxarıda qeyd olunduğu kimi andezit-dasit və andezit-bazalt tərkibli dayka vardır. Tərkibində şəffaf dənəvərdən ibarət kvars, qeyri-düzgün dənəvərli maqnetit nəzərə çarpır.

Süxurun mineraloji tərkibi əsasən aşağıdakı kimidir: pladioklaz 1.10-0.06 mm, kalium-natriumlu çöl şpatı 0.04-0.08 mm, kvars  0.03-0.08 mm, maqnetit və piri 1.32 mm.                            

Dərənin sağında aşağıdan birinci mağaranın hündürlüyü təqribən 3,5 m, eni 4 m, dərinliyi isə 9,2 metrdir. Mağaranın giriş hissəsində o, şimal və şimali şimal- şərq olmaqla iki qola ayrılır. Tavanda və divarlarda ocaq izlərinin olması, eləcə də qalın kül təbəqəsi burada qədimdə yaşayış yeri kimi istifadə olunduğunu göstərir. Giriş hissədəki iri daşlar vaxtilə burada divar hörgüsünün mövcudluğunu göstərir (şəkil 2).

Şəkil 2. Birinci mağaranın giriş hissəsi

 

Birinci mağaranın ikinci salonunun giriş hissəsinin eni 2,7 metr, hündürlüyü isə 2,1 metrdir. Bu salonun qurtaracaq hissəsi 100-1100 şimala doğru istiqamətlənərək tədricən daralır.

Dərənin yuxarı hissəsində birinci mağaradan 40-45 metr daha yuxarıda nisbətən kiçik digər mağara mövcuddur. Sıldırım qayalar içərisində formalaşan bu mağara dik yamaclı əlçatmaz yerdə yerləşir. Çox ehtimal ki, daha hündürdə yerləşən, girişi-çıxışı olduqca çətin olan bu mağara gözətçi və ya müşahidə məntəqəsi üçün istifadə edilmişdir. Bu gün dağ qartallarının yuvasına çevrilən mağaranın tavanında yanmamış karbohidrogen və tüstü izləri göstərilən fikri təsdiq etməkdədir.

Bu mağaranın aşağı hissəsində orta debitli təbii bulaq mövcuddur. İrili- xırdalı belə bulaqlar dərənin yuxarı hissəsində birləşərək Naxçıvançayın sol qollarından biri olan Kaha çayını təşkil etməkdədir. Yeri gəlmişkən, dərənin aşağı hissəsində əhali tərəfindən Darı yeri adlanan daşlardan təmizlənmiş geniş yastı düzənlik sahə vaxtilə burada əkinçiliyin də müəyyən qədər inkişaf etdiyini göstərməkdədir (şəkil 3).

Şəkil 3. Dərənin sol mağaraları

Mağaranın qarşı tərəfində brekçilərdən təşkil olunmuş dik yamacda üç böyük mağara mövcuddur. Bir-biri ilə 30-400 bucaq altında birləşən iki mağara dərənin yuxarı hissəsində meylliyi 30-350 olan böyük bir sahədə birləşirlər. Birinci mağaranın uzunluğu 50, hündürlüyü təqribən 30, giriş hissəsinin eni isə 20-22 metrdir.

Sol yamacın ikinci mağarası yuxarıda təsvir olunan mağara ilə bu sahədə görüşür. Sahənin dərəyə yaxın hissəsində iri qayalardan müdafiə və mühafizə məqsədləri üçün sədd qurulmuş və bu sədd sonradan dağılmışdır. İkinci mağaranın aşağı hissəsində içəriyə keçmək üçün xüsusi qapı mövcuddur (şəkil 4). Düzbucaqlı şəkildə olan qapı qayalardan çapılaraq hazırlanmışdır. Qapının üst hissəsinə mağaranın divarlarından çapılmış bu gün də öz bütövlüyünü saxlamış daş kanal vasitəsilə su daxil olmuşdur. Qapının çıxış hissəsində bizim tərəfimizdən oxunması mümkün olmayan alban yazıları mövcuddur. Bu iki mağaranın birləşdiyi yerdə vaxtilə məbədin və ya mağaraların inanc yeri olduğunu göstərməkdədir. Bizcə, məbədə daş qapıdan keçən insanlar qapı üzərindən tökülən suyun altından keçməklə paklanırmışlar. Qapının alt hissəsində daşdan yonulmuş kiçik hovuz mövcuddur. Beləliklə, mağaraya daxil olan və mağaradan çıxan hər bir adam bu hovuzdan keçmək məcburiyyətində qalırdı.

Qapının digər maraqlı xüsusiyyəti onun çox hündürdə dik yamacda yerləşməsidir. Qapının aşağı hissəsinin hündürlüyü mağaranın giriş hissəsinin hündürlüyü ilə eynidir. Bu isə onu söyləməyə ehtimal verir ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz sədd daxili hissədən torpaq və daşla doldurulmuş və sədd dağıldıqdan sonra doldurulmuş materiallar eroziyaya uğrayaraq çay vasitəsi ilə daşınmışdır.

Bizim fikirimizcə mağaranın insanları qədim türk tayfaları peçeneklər olmuşdur. Oğuz-bulqarların qərb qolu olan peçeneklər VI-XII əsrlərdə çox böyük ərazidə, Dunay çayından tutmuş Urala, Qərbi Avropa düzənliyindən Krım və Qafqaza qədər yaşamış və fəaliyyət göstərmişlər [3,7]. Onların əsas məşğuliyyəti köçəri heyvandarlıq olmuşdur. Bu gün mağaraların yerləşdiyi ərazi heyvandarlıq üçün ən əlverişli mövqedə, eləcə də möhtəbil iqlimə və zəngin yem bazasına malikdir.

Şəkil 4. Daşdan yonulmuş arx və daş qapı

 Mağaranın mədəni təbəqəsində tapılan maişət və ovçuluq əşyaları, eləcə də  mağara yaxınlığında okean səviyyəsindən 2130 metr hündürlükdə yerləşən peçeneqlərə məxsus qədim yaşayış yerinin xarabalıqlarında tapılan karvansara və su dəyirmanının qalıqları bizim bu fikri bir daha təsdiq etməkdədir (şəkil 5).

Şəkil 5. Mağaralardan tapılan məişət və ov əşyaları

 

Vaxtı ilə ərazini daha böyük təbii meşə arealı əhatə etmişdir [2]. Bu amil burada daimi məskunlaşmanı yaradan əsas səbəblərdən biri olmuşdur.

Qədim peçeneklər eyni zamanda mühüm karvan yollarının keçdiyi ərazilərə nəzarət etmişlər. Bu isə onlarda eyni zamanda ticarətin inkişafına, eləcə də oturaq həyat tərzinə keçməyə kömək etmişdir. Daha sonralar XII əsrdən başlayaraq peçeneqlər yerli oğuzlarla asimilyasiya olunmuş və tədricən islamı qəbul etmişlər [4]. Belə ki, qədim karvan yollarının əsas qollarından biri indiki Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisindən, o cümlədən Biçənək aşırımından keçmişdir [5,6]. Yolun buradan keçməsinin başlıca səbəbi əlverişli mövqe ilə yanaşı isti dövrdə karvanların təchizatı üçün zəngin yem bazasının mövcudluğu, içməli su təminatı və təbii rekreasiya imkanları olmuşdur. Təsadüfü deyil ki, buna görə də Biçənək aşırımının cənub hissəsində bu günə qədər digər bir karvansaranın xarabalığı qalmaqdadır.

Bütün bu fikirlər mağaralardan daha sonralar karvansara kimi istifadə olunma ehtimalını artırır. İndiyə kimi ədəbiyyatlarda, tarixi mənbələrdə öz əksini tapmayan və bu gün də yerli əhali tərəfindən tanınmayan mağaralarda coğrafiyaçı speoloq, geoloq, geomorfoloqlarla yanaşı arxeoloq və tarixçilərin iştirakı ilə kompleks tədqiqat işləri aparılmalı, mağaralar elmi cəhətdən ətraflı tədqiq edilməli və turizm rekreasiya cəhətdən qiymətləndirilməlidir.

 

                                                           ƏDƏBİYYAT

 

  1. Азизбеков Ш.А. Геология Нахичеванской АССР. Москва, 1961. 502 с.
  2. S.Y.Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Bakı, Elm – 1999
  3. Очерки истрии СССР. Период феодолизма IX- XV Вв. I том. Москва  1953.
  4. Голубовский П. Печенеги, тюрки и половцы до нашестивия татар. Киев. 1884. (В архиве Географического Общества.Сан- Петербург.)
  5. Budaqov B.Ə. Böyük ipək yolu. Tarix və onun problemləri. Bakı- 1998, № 3
  6. Budaqov B.Ə. Türk dünyası. İpək yolu. 1998, № 1.
  7. Болшая Советская Энсиклопедия. Том 32. Москва, 1955.

 

 

БАБАБЕЙЛИ НАЗИМ, ГУРБАНОВ АЛИ,АГАЛАРОВ ВАГИФ, СЕИДОВ МУРСАЛ

РЕЗЮМЕ

БИЧЕНЕКСКИЕ(ПИЧЕНЕКСКИЕ) ПЕЩЕРЫ

На южных склонах хребта Даралаяз к северу от деревни Биченек находится шесть пещер, о которых в научных источниках не имеется никаких сведений. В новонайденных пещерах  проведены первичные геоморфолого–геологические исследования, определены состав и возраст пород, морфометрия отдельных пещер, генетические типы пещерных отложений. Предпологается  проживание древных печенеков в этих пещерах.

Предлагается проведение комплексных исследований в пещерах с участием геоморфологов, археологов, спеологов, геологов и др. специалистов.

Ключевые слова:  пещера, печенеги, интрузия, шток, минералогический состав

                                              

 

NAZIM BABABAYLI, ALI QURBANOV, VAQIF AGHALAROV, MURSAL SEIDOV

SUMMARY

Bichanak (Pichanaq) caves

In the south slope of the Daralayaz mountains, in the north of the Bichanak village, there were six caves found, which there wasn't any information in the scientific literacy about them. Firstly, the geomorphology-geological researches were done in the newly-found caves. On the other hand, the composition and age of rocks, mophometry of various caves, and the genetic types of cave sediments were determined.

There are several probabilities of the old pichanaqs living here in these caves before. The process of complex researches with the participation of different geomorphologists, archaeologists, speologs, geologists, and etc. is recommended. 

Key words: cave, pichanaqs, intrusion, stock, minerological composition.

 

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

XİN: Cəbhə bölgəsində yaranmış gərginliyin bütün məsuliyyəti Ermənistan rəhbərliyinin üzərinə düşür

20-09-2018-19-48 Xəbərlər

XİN: Cəbhə bölgəsində yaranmış gərginliyin bütün məsuliyyəti Ermənistan rəhbərliyinin üzərinə düşür

Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleya...

UEFA Çempionlar Liqasının birinci turunun statistik göstəriciləri

20-09-2018-19-20 Xəbərlər

UEFA Çempionlar Liqasının birinci turunun statistik göstəriciləri

Sentyabrın 19-da və 20-də UEFA Çempionlar Liqasının birinci turunun oyunları keç...

Naxçıvanda Aşura mərasimləri keçirilib

20-09-2018-18-55 Rəsmi

Naxçıvanda Aşura mərasimləri keçirilib

Hər il Məhərrəm ayı və onun Aşura günü muxtar respublikada İslamın dəyərlərinə u...

Yapon kosmik gəmisi asteroidin səthinə iki robot-tədqiqatçı yerləşdirəcək

20-09-2018-18-37 Xəbərlər

Yapon kosmik gəmisi asteroidin səthinə iki robot-tədqiqatçı yerləşdirəcək

Yaponiya Kosmos Agentliyi asteroidin səthinə robot-tədqiqatçı yerləşdirməyə hazı...

Naxçıvanda beynəlxalq layihənin açılışı olub

20-09-2018-18-23 Xəbərlər

Naxçıvanda beynəlxalq layihənin açılışı olub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, “Azərbaycanla Yerdəyişmə üzrə Tərəfdaşlığın həyata keçi...

AMEA Naxçıvan Bölməsində interaktiv dərs keçirilib

20-09-2018-18-08 Xəbərlər

AMEA Naxçıvan Bölməsində interaktiv dərs keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, interaktiv dərs görkəmli fizik  Həsən Abdullayevin 100 ...

Prezident İlham Əliyev maltalı həmkarını təbrik edib

20-09-2018-17-53 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev maltalı həmkarını təbrik edib

Prezident İlham Əliyev Malta Prezidenti Mari-Luiz Koleyro Prekaya təbrik məktu...

Naxçıvan şəhərinin yolları yenilənir - VİDEO

20-09-2018-17-40 Xəbərlər

Naxçıvan şəhərinin yolları yenilənir - VİDEO

Bu ilin əvvəlindən başlayaraq Naxçıvan şəhərindəki avtomobil  yollarının  yenidə...

Prezident İlham Əliyev bir sıra ölkələrin parlament rəhbərlərini qəbul edib - YENİLƏNİB

20-09-2018-17-23 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev bir sıra ölkələrin parlament rəhbərlərini qəbul edib - YENİLƏNİB

Sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan p...

Prezident İlham Əliyev NATO baş katibinin müavininin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib - YENİLƏNİB

20-09-2018-17-22 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev NATO baş katibinin müavininin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib - YENİLƏNİB

    Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev sentyabrın 20-də ...

Lider TV “Əsgər andı” verilişini Naxçıvandan hazırlayıb

20-09-2018-17-12 Xəbərlər

Lider TV “Əsgər andı” verilişini Naxçıvandan hazırlayıb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Lider Televiziyasının efirində   yayımlanan və geniş ta...

Genişmiqyaslı təlimlərdə gündüz vaxtı döyüş atışları keçirilib

20-09-2018-16-56 Xəbərlər

Genişmiqyaslı təlimlərdə gündüz vaxtı döyüş atışları keçirilib

Genişmiqyaslı təlimlərin planına uyğun olaraq müxtəlif poliqonlarda və müasir av...

Əbu-Dabi yenidən dünyanın ən təhlükəsiz şəhəri hesab edilib

20-09-2018-16-40 Xəbərlər

Əbu-Dabi yenidən dünyanın ən təhlükəsiz şəhəri hesab edilib

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin paytaxtı Əbu-Dabi “Numbeo” internet resursunun ver...

“Qarabağ” – “Arsenal” matçının biletləri sabahdan etibarən satışa çıxarılacaq

20-09-2018-16-19 Xəbərlər

“Qarabağ” – “Arsenal” matçının biletləri sabahdan etibarən satışa çıxarılacaq

Oktyabrın 4-də UEFA Avropa Liqasının qrup mərhələsinin ikinci turunda “Qarabağ” ...

Naxçıvanda Aşura günü münasibətilə qanvermə aksiyaları keçirilib

20-09-2018-16-02 Xəbərlər

Naxçıvanda Aşura günü münasibətilə qanvermə aksiyaları keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, bu gün muxtar respublikanın bütün məscidlərində Aşura g...

Bu gün “Qarabağ” UEFA Avropa Liqasının qrup mərhələsində ilk oyununa çıxacaq

20-09-2018-15-48 Xəbərlər

Bu gün “Qarabağ” UEFA Avropa Liqasının qrup mərhələsində ilk oyununa çıxacaq

Sentyabrın 20-da UEFA Avropa Liqasının birinci turuna start veriləcək.

İstanbulun yeni aeroportunda TEKNOFEST-un açılışı olub

20-09-2018-15-33 Xəbərlər

İstanbulun yeni aeroportunda TEKNOFEST-un açılışı olub

İstanbulda Aviasiya, Kosmos və Texnologiya Festivalı, Texnologiyalar Festivalını...

ATƏT-in İnsan Ölçüsü üzrə illik görüşündə Ermənistanın təcavüzkar siyasətindən danışılıb

20-09-2018-15-15 Xəbərlər

ATƏT-in İnsan Ölçüsü üzrə illik görüşündə Ermənistanın təcavüzkar siyasətindən danışılıb

Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədr müavini F...

“Samsung Galaxy A7” rəsmən təqdim edilib

20-09-2018-14-57 Xəbərlər

“Samsung Galaxy A7” rəsmən təqdim edilib

“Samsung”un orta qiymət seqmentinə aid yeni smartfonu bundan əvvəl şirkətin iste...

Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti erməni terrorçu-daşnak qüvvələrinin terror əməllərini sübut edən arxiv sənədlərini yayıb

20-09-2018-14-39 Xəbərlər

Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti erməni terrorçu-daşnak qüvvələrinin terror əməllərini sübut edən arxiv sənədlərini yayıb

Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (DTX) erməni terrorçu-da...

Nə üçün səhər yeməyi bu qədər vacibdir?

20-09-2018-14-24 Xəbərlər

Nə üçün səhər yeməyi bu qədər vacibdir?

Alimlər səhər yeməyinin vacibliyini xüsusi vurğulayırlar.

Futzal üzrə millimizin Qazaxıstanla oyun üçün heyəti açıqlanıb

20-09-2018-14-09 Xəbərlər

Futzal üzrə millimizin Qazaxıstanla oyun üçün heyəti açıqlanıb

Sentyabrın 23-də Bakı İdman Sarayında Qazaxıstan yığması ilə beynəlxalq yoldaşlı...

Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi uşaq qidaları ilə bağlı maarifləndirici məlumat yayıb

20-09-2018-13-49 Xəbərlər

Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi uşaq qidaları ilə bağlı maarifləndirici məlumat yayıb

Körpə uşaqlar üçün ən ideal qida ana südüdür. Lakin ana südü ilə tam təmin olunm...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

20-09-2018-13-28 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında sentyabrın 21-nə gözlənilən hava proqnozu açıqla...

Muzey yeni binada fəaliyyət göstərəcək

20-09-2018-12-46 Xəbərlər

 Muzey yeni binada fəaliyyət göstərəcək

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Şərur şəhərinin Heydər Əliyev pros­pektində rayon Tarix...

“Xiaomi” şirkəti “Mi 8 Lite” smartfonunu təqdim edib

20-09-2018-12-31 Xəbərlər

“Xiaomi” şirkəti “Mi 8 Lite” smartfonunu təqdim edib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Çinin “Xiaomi” şirkəti nazik çərçivəyə malik böyükölçül...

İrəvan xanlığının tarixinə dair əsərlərin erməni və fars dillərinə çevrilmiş nəşrlərinin təqdimatı keçirilib

20-09-2018-12-16 Xəbərlər

İrəvan xanlığının tarixinə dair əsərlərin erməni və fars dillərinə çevrilmiş nəşrlərinin təqdimatı keçirilib

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Tarix İnstitutunda İrəvan xanlığın...

Keyfiyyətə nəzarət diqqət mərkəzindədir

20-09-2018-12-02 Xəbərlər

Keyfiyyətə nəzarət diqqət mərkəzindədir

Naxçıvan Muxtar Respublikası Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Age...

Cüdoçumuz Aişə Qurbanlı dünya çempionatının 1/8 final mərhələsinə yüksəlib

20-09-2018-11-46 Xəbərlər

Cüdoçumuz Aişə Qurbanlı dünya çempionatının 1/8 final mərhələsinə yüksəlib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, təmsilçimiz Aişə Qurbanlı (48 kq) 1/16 finalda avstrali...

Elçin Mirzəbəyli: Paşinyanın ziddiyyətli açıqlamaları onun siyasətdə tamamilə təsadüfi adam olduğunu sübut edir

20-09-2018-11-31 Xəbərlər

Elçin Mirzəbəyli: Paşinyanın ziddiyyətli açıqlamaları onun siyasətdə tamamilə təsadüfi adam olduğunu sübut edir

Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın ölkənin daxili siyasətində atdığı hesab...