Dərələyəz sıra dağlarının cənub yamacında, Biçənək kəndindən şimalda elmi ədəbiyyatlarda haqqında heç bir məlumat olmayan altı mağara tapılmışdır.

Yeni tapılan mağaralarda ilkin geomorfoloji-geoloji tədqiqatlar aparılmış, süxurların tərkibi və yaşı, ayrı-ayrı mağaraların morfometriyası, mağara çöküntülərinin genetik tipləri müəyyən edilmişdir. Qədim peçeneqlərin yaşama ehtimalı güman olunan bu mağaralarda geomorfoloqlar, arxeoloq, speoloq, geoloq və s. mütəxəsislərin iştirakı ilə kompleks araşdırmalar aparılması tövsiyə edilir.

Açar sözlər: Mağara, peçeneqlər, intruziya, ştok, mineraloji tərkib

Biçənək mağaraları Naxçıvançay hövzəsinin yuxarı hissəsində, Biçənək kəndindən 3,2 km şimalda, Dərələyəz silsiləsinin cənub yamacında 5,5-24 milyon il əvvəl yaranmış Miosen yaşlı süxurlar içərisində formalaşmışdır. Okean səviyyəsindən 2360 ilə 2378 metr hündürlüklər arasında yerləşən altı mağaranın üçü Biçənək dərəsinə perpendikulyar yerləşən Kaha dərəsinin sağında, digər üçü isə solunda yerləşir (şəkil 1). Mağaraların yerləşdiyi antiklinoriumun cənub qanadı cənub-qərbə doğru 210-2500, şimal qanadı isə şimal-şərqə doğru 50-700 azimut istiqmətində uzanır. Cənub qanadın meylliyi 200, yuxarı hissədə 900-də, bəzi hissədə isə asılı yamac təşkil edir. Şimal qanadın meylliyi təxminən 300-dir.

Şəkil 1. Kaha dərəsindən ümumi görünüş

 

Ərazini təşkil edən süxurlar Biçənək qatına məxsus pladioklaz, biotit, arqit, maqnetit tərkibli andezit, eləcə də kvars, pladioklaz, biotit, maqnetit, apatit və sirkondan ibarət vulkanik tuflu brekçilərdən təşkil olunmuşdur. Onları birləşdirən sementin əsas tərkibi açıq boz rəngli vulkan külüdür və bu da təxminən süxur kütləsinin 90%-ni təşkil edir.

Relyefin ayrı-ayrı yerlərində andezit-dasit və andezit-bazaltdan təşkil olunmuş daykalar nəzərə çarpır. Miosenə məxsus Sarmat və Metois çöküntülər (7-12 milyon il əvvəl) Aşağı Pliosenə aid Akçaqıl, Kimmerli, Ponta məxsus(6-7 milyon il əvvəl) vulkanik çökmə süxurlarla əvəzlənir. Miosenin sonunda və Pliosendə tektonika yenidən artır və ərazini tutan dəniz tamamən çəkilir və onun yerində Aşağı Pliosenə aid Meotis-Pont kontinental çöküntüləri yaranır. Bundan sonra tədricən ərazidə çayların fəaliyyəti formalaşır və allüvial-prolüvial çökmə təbəqəsi yaranır. Dağəmələgəlmədə son proses 2 milyon il əvvəl başa çatır. 

Bəzi yerlərdə qraniosietli Miosenə məxsus qraniosietli süxurlar intruziv süxurlarla kəsilir və ştoka bənzər formalar yaradır.

İntruziyanın daxilində enlik və uzunluq istiqamətində iki uzantı və iki yuxarıda qeyd olunduğu kimi andezit-dasit və andezit-bazalt tərkibli dayka vardır. Tərkibində şəffaf dənəvərdən ibarət kvars, qeyri-düzgün dənəvərli maqnetit nəzərə çarpır.

Süxurun mineraloji tərkibi əsasən aşağıdakı kimidir: pladioklaz 1.10-0.06 mm, kalium-natriumlu çöl şpatı 0.04-0.08 mm, kvars  0.03-0.08 mm, maqnetit və piri 1.32 mm.                            

Dərənin sağında aşağıdan birinci mağaranın hündürlüyü təqribən 3,5 m, eni 4 m, dərinliyi isə 9,2 metrdir. Mağaranın giriş hissəsində o, şimal və şimali şimal- şərq olmaqla iki qola ayrılır. Tavanda və divarlarda ocaq izlərinin olması, eləcə də qalın kül təbəqəsi burada qədimdə yaşayış yeri kimi istifadə olunduğunu göstərir. Giriş hissədəki iri daşlar vaxtilə burada divar hörgüsünün mövcudluğunu göstərir (şəkil 2).

Şəkil 2. Birinci mağaranın giriş hissəsi

 

Birinci mağaranın ikinci salonunun giriş hissəsinin eni 2,7 metr, hündürlüyü isə 2,1 metrdir. Bu salonun qurtaracaq hissəsi 100-1100 şimala doğru istiqamətlənərək tədricən daralır.

Dərənin yuxarı hissəsində birinci mağaradan 40-45 metr daha yuxarıda nisbətən kiçik digər mağara mövcuddur. Sıldırım qayalar içərisində formalaşan bu mağara dik yamaclı əlçatmaz yerdə yerləşir. Çox ehtimal ki, daha hündürdə yerləşən, girişi-çıxışı olduqca çətin olan bu mağara gözətçi və ya müşahidə məntəqəsi üçün istifadə edilmişdir. Bu gün dağ qartallarının yuvasına çevrilən mağaranın tavanında yanmamış karbohidrogen və tüstü izləri göstərilən fikri təsdiq etməkdədir.

Bu mağaranın aşağı hissəsində orta debitli təbii bulaq mövcuddur. İrili- xırdalı belə bulaqlar dərənin yuxarı hissəsində birləşərək Naxçıvançayın sol qollarından biri olan Kaha çayını təşkil etməkdədir. Yeri gəlmişkən, dərənin aşağı hissəsində əhali tərəfindən Darı yeri adlanan daşlardan təmizlənmiş geniş yastı düzənlik sahə vaxtilə burada əkinçiliyin də müəyyən qədər inkişaf etdiyini göstərməkdədir (şəkil 3).

Şəkil 3. Dərənin sol mağaraları

Mağaranın qarşı tərəfində brekçilərdən təşkil olunmuş dik yamacda üç böyük mağara mövcuddur. Bir-biri ilə 30-400 bucaq altında birləşən iki mağara dərənin yuxarı hissəsində meylliyi 30-350 olan böyük bir sahədə birləşirlər. Birinci mağaranın uzunluğu 50, hündürlüyü təqribən 30, giriş hissəsinin eni isə 20-22 metrdir.

Sol yamacın ikinci mağarası yuxarıda təsvir olunan mağara ilə bu sahədə görüşür. Sahənin dərəyə yaxın hissəsində iri qayalardan müdafiə və mühafizə məqsədləri üçün sədd qurulmuş və bu sədd sonradan dağılmışdır. İkinci mağaranın aşağı hissəsində içəriyə keçmək üçün xüsusi qapı mövcuddur (şəkil 4). Düzbucaqlı şəkildə olan qapı qayalardan çapılaraq hazırlanmışdır. Qapının üst hissəsinə mağaranın divarlarından çapılmış bu gün də öz bütövlüyünü saxlamış daş kanal vasitəsilə su daxil olmuşdur. Qapının çıxış hissəsində bizim tərəfimizdən oxunması mümkün olmayan alban yazıları mövcuddur. Bu iki mağaranın birləşdiyi yerdə vaxtilə məbədin və ya mağaraların inanc yeri olduğunu göstərməkdədir. Bizcə, məbədə daş qapıdan keçən insanlar qapı üzərindən tökülən suyun altından keçməklə paklanırmışlar. Qapının alt hissəsində daşdan yonulmuş kiçik hovuz mövcuddur. Beləliklə, mağaraya daxil olan və mağaradan çıxan hər bir adam bu hovuzdan keçmək məcburiyyətində qalırdı.

Qapının digər maraqlı xüsusiyyəti onun çox hündürdə dik yamacda yerləşməsidir. Qapının aşağı hissəsinin hündürlüyü mağaranın giriş hissəsinin hündürlüyü ilə eynidir. Bu isə onu söyləməyə ehtimal verir ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz sədd daxili hissədən torpaq və daşla doldurulmuş və sədd dağıldıqdan sonra doldurulmuş materiallar eroziyaya uğrayaraq çay vasitəsi ilə daşınmışdır.

Bizim fikirimizcə mağaranın insanları qədim türk tayfaları peçeneklər olmuşdur. Oğuz-bulqarların qərb qolu olan peçeneklər VI-XII əsrlərdə çox böyük ərazidə, Dunay çayından tutmuş Urala, Qərbi Avropa düzənliyindən Krım və Qafqaza qədər yaşamış və fəaliyyət göstərmişlər [3,7]. Onların əsas məşğuliyyəti köçəri heyvandarlıq olmuşdur. Bu gün mağaraların yerləşdiyi ərazi heyvandarlıq üçün ən əlverişli mövqedə, eləcə də möhtəbil iqlimə və zəngin yem bazasına malikdir.

Şəkil 4. Daşdan yonulmuş arx və daş qapı

 Mağaranın mədəni təbəqəsində tapılan maişət və ovçuluq əşyaları, eləcə də  mağara yaxınlığında okean səviyyəsindən 2130 metr hündürlükdə yerləşən peçeneqlərə məxsus qədim yaşayış yerinin xarabalıqlarında tapılan karvansara və su dəyirmanının qalıqları bizim bu fikri bir daha təsdiq etməkdədir (şəkil 5).

Şəkil 5. Mağaralardan tapılan məişət və ov əşyaları

 

Vaxtı ilə ərazini daha böyük təbii meşə arealı əhatə etmişdir [2]. Bu amil burada daimi məskunlaşmanı yaradan əsas səbəblərdən biri olmuşdur.

Qədim peçeneklər eyni zamanda mühüm karvan yollarının keçdiyi ərazilərə nəzarət etmişlər. Bu isə onlarda eyni zamanda ticarətin inkişafına, eləcə də oturaq həyat tərzinə keçməyə kömək etmişdir. Daha sonralar XII əsrdən başlayaraq peçeneqlər yerli oğuzlarla asimilyasiya olunmuş və tədricən islamı qəbul etmişlər [4]. Belə ki, qədim karvan yollarının əsas qollarından biri indiki Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisindən, o cümlədən Biçənək aşırımından keçmişdir [5,6]. Yolun buradan keçməsinin başlıca səbəbi əlverişli mövqe ilə yanaşı isti dövrdə karvanların təchizatı üçün zəngin yem bazasının mövcudluğu, içməli su təminatı və təbii rekreasiya imkanları olmuşdur. Təsadüfü deyil ki, buna görə də Biçənək aşırımının cənub hissəsində bu günə qədər digər bir karvansaranın xarabalığı qalmaqdadır.

Bütün bu fikirlər mağaralardan daha sonralar karvansara kimi istifadə olunma ehtimalını artırır. İndiyə kimi ədəbiyyatlarda, tarixi mənbələrdə öz əksini tapmayan və bu gün də yerli əhali tərəfindən tanınmayan mağaralarda coğrafiyaçı speoloq, geoloq, geomorfoloqlarla yanaşı arxeoloq və tarixçilərin iştirakı ilə kompleks tədqiqat işləri aparılmalı, mağaralar elmi cəhətdən ətraflı tədqiq edilməli və turizm rekreasiya cəhətdən qiymətləndirilməlidir.

 

                                                           ƏDƏBİYYAT

 

  1. Азизбеков Ш.А. Геология Нахичеванской АССР. Москва, 1961. 502 с.
  2. S.Y.Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Bakı, Elm – 1999
  3. Очерки истрии СССР. Период феодолизма IX- XV Вв. I том. Москва  1953.
  4. Голубовский П. Печенеги, тюрки и половцы до нашестивия татар. Киев. 1884. (В архиве Географического Общества.Сан- Петербург.)
  5. Budaqov B.Ə. Böyük ipək yolu. Tarix və onun problemləri. Bakı- 1998, № 3
  6. Budaqov B.Ə. Türk dünyası. İpək yolu. 1998, № 1.
  7. Болшая Советская Энсиклопедия. Том 32. Москва, 1955.

 

 

БАБАБЕЙЛИ НАЗИМ, ГУРБАНОВ АЛИ,АГАЛАРОВ ВАГИФ, СЕИДОВ МУРСАЛ

РЕЗЮМЕ

БИЧЕНЕКСКИЕ(ПИЧЕНЕКСКИЕ) ПЕЩЕРЫ

На южных склонах хребта Даралаяз к северу от деревни Биченек находится шесть пещер, о которых в научных источниках не имеется никаких сведений. В новонайденных пещерах  проведены первичные геоморфолого–геологические исследования, определены состав и возраст пород, морфометрия отдельных пещер, генетические типы пещерных отложений. Предпологается  проживание древных печенеков в этих пещерах.

Предлагается проведение комплексных исследований в пещерах с участием геоморфологов, археологов, спеологов, геологов и др. специалистов.

Ключевые слова:  пещера, печенеги, интрузия, шток, минералогический состав

                                              

 

NAZIM BABABAYLI, ALI QURBANOV, VAQIF AGHALAROV, MURSAL SEIDOV

SUMMARY

Bichanak (Pichanaq) caves

In the south slope of the Daralayaz mountains, in the north of the Bichanak village, there were six caves found, which there wasn't any information in the scientific literacy about them. Firstly, the geomorphology-geological researches were done in the newly-found caves. On the other hand, the composition and age of rocks, mophometry of various caves, and the genetic types of cave sediments were determined.

There are several probabilities of the old pichanaqs living here in these caves before. The process of complex researches with the participation of different geomorphologists, archaeologists, speologs, geologists, and etc. is recommended. 

Key words: cave, pichanaqs, intrusion, stock, minerological composition.

 

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

19-11-2018-14-02 Xəbərlər

 Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında noyabrın 20-nə gözlənilən hava proqnozu açıqlanı...

Naxçıvan Muxtar Respublikası Bəstəkarlar Təşkilatının 40 illik yubileyi qeyd olunub

19-11-2018-12-10 Xəbərlər

Naxçıvan Muxtar Respublikası Bəstəkarlar Təşkilatının 40 illik yubileyi qeyd olunub

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Bəstəkarlar Təşkilatı ümummilli lider Heydər Əli...

Bu gün muxtar respublikada növbəti şənbə iməcliyi keçirilib

17-11-2018-19-30 Xəbərlər

Bu gün muxtar respublikada növbəti şənbə iməcliyi keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, noyabrın 17-də Naxçıvan şəhərində və rayonlarında payız...

Naxçıvanda payız iməciliyi keçirilib

17-11-2018-17-52 Xəbərlər

 Naxçıvanda payız iməciliyi keçirilib

Ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində ümummilli liderimiz Heydər Əliyev tərə...

Gümrü: Səfalət və acınacaqlı həyat - FOTOLAR

17-11-2018-15-37 Xəbərlər

Gümrü: Səfalət və acınacaqlı həyat - FOTOLAR

Gümrü Ermənistanın ikinci ən böyük və ən yoxsul ilk şəhəridir. Şəhər sakinlərini...

Azərbaycan əhalisinin sayı açıqlanıb

17-11-2018-14-02 Xəbərlər

Azərbaycan əhalisinin sayı açıqlanıb

Azərbaycan əhalisinin sayı ilin əvvəlindən 61160 nəfər artaraq oktyabrın 1-i vəz...

XƏTTATLIQ: zövqlərin incəsi – yazıların incisi

17-11-2018-12-04 Xəbərlər

XƏTTATLIQ: zövqlərin incəsi – yazıların incisi

Mədəniyyətin, o cümlədən incəsənətin müxtəlif növləri var ki, onlardan biri də y...

Müasir türk rəssamlığında ən zəngin və məhsuldar yaradıcılığa malik naxçıvanlı rəssam

17-11-2018-10-17 Xəbərlər

Müasir türk rəssamlığında ən zəngin və məhsuldar yaradıcılığa malik naxçıvanlı rəssam

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin oktyabr ayının 17-də imzaladığ...

17 noyabr Azərbaycanda Milli Dirçəliş Günüdür

17-11-2018-09-27 Xəbərlər

17 noyabr Azərbaycanda Milli Dirçəliş Günüdür

Xalqımızın istiqlal mübarizəsinin əsas mərhələlərindən biri olan 17 noyabr – Mil...

17 noyabr Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət Bayrağı Günüdür

17-11-2018-00-22 Xəbərlər

17 noyabr Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət Bayrağı Günüdür

Naxçıvanda üçrəngli bayrağımızın qaldırılması dövlətçilik tariximizdə mühüm mərh...

Kəngərli rayonunda payız iməciliklərinə start verilib

16-11-2018-19-13 Xəbərlər

Kəngərli rayonunda payız iməciliklərinə start verilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, bu gün  Kəngərli rayonunda iməcilik keçirilib.

AMEA Naxçıvan Bölməsində tədbir olub

16-11-2018-18-23 Xəbərlər

AMEA Naxçıvan Bölməsində tədbir olub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, AMEA Naxçıvan Bölməsində YAP AMEA Naxçıvan Bölməsi müəs...

Dövlət Bayrağı Günü muzeydə qeyd edilib

16-11-2018-18-00 Xəbərlər

Dövlət Bayrağı Günü muzeydə qeyd edilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Dövlət Bayrağı Muzeyində “Naxçıvan Muxtar Respublikasın...

Bilik yarışmalarında fərqlənən tələbələr mükafatlandırılıb

16-11-2018-17-18 Xəbərlər

Bilik yarışmalarında fərqlənən tələbələr mükafatlandırılıb

NDU-nun Televiziya, mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr bölməsindən NUHÇIXAN-a ver...

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisində görüş - VİDEO

16-11-2018-16-42 Rəsmi

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisində görüş - VİDEO

NUHÇIXAN xəbər verir ki, noyabrın 16-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi...

“Naxçıvan” Universitetində konfrans keçirilib

16-11-2018-16-20 Xəbərlər

“Naxçıvan” Universitetində konfrans keçirilib

“Naxçıvan” Universitetindən NUHÇIXAN-a verilən məlumata görə, ali təhsil ocağını...

Futbol üzrə muxtar respublika çempionatında ilk dövrəyə yekun vurulub

16-11-2018-15-36 Xəbərlər

Futbol üzrə muxtar respublika çempionatında ilk dövrəyə yekun vurulub

Naxçıvan Muxtar Respublikası Futbol Federasiyasının muxtar respublikanın Gənclər...

Heydər Əliyev lektoriyasının növbəti məşğələsi keçirilib

16-11-2018-15-14 Xəbərlər

Heydər Əliyev lektoriyasının növbəti məşğələsi keçirilib

Naxçıvan Dövlət Universitetinin Televiziya, mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr bö...

Muxtar respublikada dövlət orqanları ixtisaslı kadrlarla təmin olunur

16-11-2018-12-58 Xəbərlər

Muxtar respublikada dövlət orqanları ixtisaslı kadrlarla təmin olunur

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri yanında Dövlət Qulluğu Məsələl...

Naxçıvan şəhərində Beynəlxalq Tolerantlıq Günü münasibətilə tədbir keçirilib

16-11-2018-12-46 Xəbərlər

Naxçıvan şəhərində Beynəlxalq Tolerantlıq Günü münasibətilə tədbir keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan şəhərindəki Sarvanlar məscidində Beynəlxalq To...

Şərur rayonunun Yuxarı Daşarx kəndində YAP-ın yaranmasının 26-cı ildönümü münasibətilə tədbir keçirilib

16-11-2018-12-13 Xəbərlər

Şərur rayonunun Yuxarı Daşarx kəndində YAP-ın yaranmasının 26-cı ildönümü münasibətilə tədbir keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, tədbirdə YAP Şərur Rayon Təşkilatının sədri, Naxçıvan M...

Naxçıvan şəhərində yeni ünvan lövhələri quraşdırılır

16-11-2018-11-44 Xəbərlər

Naxçıvan şəhərində yeni ünvan lövhələri quraşdırılır

Müasir əmlak idarəçiliyində daşınmaz əmlakın vahid kadastrının tərkib hissəsi ol...

“Bayrağım-qürurum, mənliyim” adlı yaradıcılıq müsabiqəsinə yekun vurulub

16-11-2018-11-10 Xəbərlər

“Bayrağım-qürurum, mənliyim” adlı yaradıcılıq müsabiqəsinə yekun vurulub

Naxçıvan Dövlət Universitetinin Televiziya, mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr bö...

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

16-11-2018-10-10 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

NUHÇIXAN muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqtisadi yeniliklərini tə...

Sağlamlıq imkanı məhdud uşaqlar arasında şahmat yarışı keçirilib

15-11-2018-22-50 Xəbərlər

Sağlamlıq imkanı məhdud uşaqlar arasında şahmat yarışı keçirilib

NUHÇIXAN-a Naxçıvan Muxtar Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin mətbuat xi...

Tələbələr Dövlət Bayrağı Muzeyində olub

15-11-2018-22-21 Xəbərlər

Tələbələr Dövlət Bayrağı Muzeyində olub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət Bayrağı Günü ilə...

Karate-do üzrə yoldaşlıq görüşü keçirilib

15-11-2018-21-52 Xəbərlər

Karate-do üzrə yoldaşlıq görüşü keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, qızlardan ibarət “Naxçıvan”, “Ordubad” və “Şərur” koman...

Naxçıvan Qarnizonu qoşunlarının növbəti uğuru - VİDEO

15-11-2018-21-25 Xəbərlər

Naxçıvan Qarnizonu qoşunlarının növbəti uğuru - VİDEO

Azərbaycan Ordusunda keçirilən komanda-qərargah hərb oyunları çərçivəsində Naxçı...

Məktəbli qızlar arasında atıcılıq üzrə yarış keçirilib

15-11-2018-20-47 Xəbərlər

Məktəbli qızlar arasında atıcılıq üzrə yarış keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Şərur rayonunda  “17 noyabr-Milli Dirçəliş Günü”nə həsr...

AMEA Naxçıvan Bölməsinin kollektivi Naxçıvan Biznes Mərkəzində olub

15-11-2018-20-22 Xəbərlər

AMEA Naxçıvan Bölməsinin kollektivi Naxçıvan Biznes Mərkəzində olub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Biznes Mərkəzində olan AMEA Naxçıvan Bölməsini...