Məhəmməd Tağı Sidqinin yeni ədəbiyyat uğrunda mübarizəsi

Ulu Naxçıvanımızın yetirdiyi məşhur ziyalılar sırasında Məhəmməd Tağı Sidqinin xüsusi mövqeyi vardır. Onun zəngin, çoxşaxəli yaradıcılığı, qaynar fəaliyyəti on doqquzuncu əsrin ikinci yarısı və iyirminci yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanda maarifin, ədəbiyyatın, filoloji fikrin, mədəniyyətin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Mütəfəkkir şəxsiyyətin fəaliyyət dairəsində ədəbiyyat da geniş yer tutur. “Görkəmli pedaqoq, maarifçi və şair Məhəmməd Tağı Sidqinin 160 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 20 avqust 2014-cü il tarixli Sərəncamında qeyd olunduğu kimi: “Elmi-pedaqoji dəyərə malik yeddi dərsliyin müəllifi olan Məhəmməd Tağı Sidqi ədəbi yaradıcılıqla da məşğul olmuş, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının və poeziyasının inkişafında mühüm xidmətlər göstərmiş, maarifçi-realist ədəbiyyatın yaradıcılarından biri kimi ədəbiyyat tariximizdə öz yerini tutmuşdur. Görkəmli pedaqoqun qələminin məhsulu olan uşaq nəsrinin ilk mükəmməl nümunələri, ədəbi-fəlsəfi traktat, poeziya və tərcümə materialları Azərbaycanda maarifçi ədəbiyyatın inkişafında mühüm rol oynamışdır”.

 M.T.Sidqi Azərbaycan maarifçi-realist ədəbiyyatının inkişafına ciddi töhfələr vermiş, onun ideya-bədii təkamülündə hərtərəfli xidmətləri ilə şöhrətlənmişdir. Böyük maarifçi ədibimizin çoxşaxəli fəaliyyətində ədəbiyyatın mövzu, ideya və sənətkarlıq baxımından yeniləşməsi, xalqı, cəmiyyəti düşündürən taleyüklü məsələlərə diqqət yetirməsi, inkişafa mane olan köhnə buxovlardan xilas olub müasir inkişaf yoluna qədəm qoymasının vacibliyi barədə qiymətli fikirlər vardır.

Taki millətdə olsun istiqlal,
Etməsin cəhl bizləri pamal, –

deyən azadlıqsevər şairimiz xalqın öz hüququnu anlaması, müasir həyatla ayaqlaşması, milli mənafelər naminə səy göstərməsi işində ədəbiyyatın üzərinə yeni dövrdə böyük vəzifələr düşdüyünü yaxşı bilirdi. 
Doğrudur, M.T.Sidqi yaradıcılığının müəyyən mərhələsində klassik lirika janrlarında bir sıra nümunələr, xüsusən qəzəllər yazmışdı. Lakin duymaq çətin deyil ki, onun bu tipli əsərlərinin özündə də yeni sənət axtarışlarının təzahürü vardır. Məsələn, şairin “Dostlardan birinə mədəniyyətin yayılması haqqında şeir” adlı əsəri formal baxımdan qəzəldir, lakin janrın ənənəvi nümunələrindən fərqli olaraq, burada şair məhəbbət mövzusunu yox, yeni mərhələnin ədəbi-estetik və ictimai vəzifələrini önə çəkmiş, onlara sənət dili ilə münasibət bildirmişdir. Şair elmdən, təhsildən, mərifət bağından xəbərsiz olanları pisləmiş, onları söz oyunbazlığından əl çəkməyə, mədəniyyət evində təmkinlə oturub cavahirlər ortaya çıxarmağa səsləmiş, cəmiyyət üçün vacib işlərin müqabilində mənasız şeirbazlığa meyil göstərənləri tənqid etmişdir:

Otur təmkin ilə beyti-təməddündə, cavahir sat,
Nədir bu şeirbazlıq, ey əzizim, damşalaqlar tək. 
Məcali-şeirguluq qalmayıb biçarə millətdə,
Qalıbdır vacib işlər bir-bir üstündə qalaqlar tək.

Başqa sözlə desək, M.T.Sidqinin bu şeri ənənəvi janra yeni məzmun vermək istiqamətində poeziyamızda atılan ilk uğurlu addımlar sırasındadır. Analoji ovqat şairin “Tərcüman” qəzetinin nəşrə başlamasının onuncu ildönümünə həsr etdiyi şeirində də ön mövqedədir.
Bəllidir ki, on doqquzuncu əsrin sonları, iyirminci yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycan poeziyasında bir sıra yeni janrlara maraq və diqqət artmaqda idi. Bu prosesdə M.T.Sidqinin ciddi xidmətləri vardır. Xüsusən müəyyən xüsusiyyətləri ilə pedaqoji marş sayıla bilən maarifçi ovqatlı nəğmə və şərqilərin poeziyamızda təşəkkülündə M.T.Sidqi uğurlu fəaliyyət göstərmişdir. O, bu kimi şeirlərindən bilavasitə tədris prosesində istifadə edirdi. Məsələn, şairin “Dərsə diqqət” şeri bu baxımdan səciyyəvidir:

Ey uşaqlar, edək biz də qeyrət,
Taki, təhsil edək adəmiyyət.
Bəlkə, bizdən gedə bu cəhalət,
Çəkməyək xalqdan bari minnət.
Keçməmiş, keçməmiş vaxt-fürsət,
Eyləyək, eyləyək dərsə diqqət.

Müəllifin “Elmin şərafəti”, “Oğlan”, “Məktəbdə” kimi şeirləri də bu qəbildəndir. Belə nümunələrdəki axıcılıq, ahəngdarlıq, nəqarətdən istifadə, təkrirlər, nidalar maarifçi qayənin daha dolğun təqdiminə şərait yaratmışdır. M.T.Sidqinin qələmindən çıxmış uşaq hekayələri də yüksək ideya-bədii məziyyətlərə malik olub, ədəbiyyatımızda bu sahənin inkişafı üçün uğurlu zəmin olmuş, yeni dövrün maarifçi ədəbi hərəkatına böyük təkan vermişdir.
Məhəmməd Tağı Sidqinin ədəbi görüşləri də bu baxımdan diqqəti çəkir. Onun yeni tipli ədəbi-elmi konsepsiyasında ədəbiyyatın əsl mahiyyəti, ali vəzifələri barədə sistemli və dəyərli fikirlər vardır. Söz sənətinə yüksək qiymət verən görkəmli ədib yazırdı: “Söz kimi bir ruhi-rəvan və cövhəri-can varsa da, yenə sözdür”. Hər bir şəxsin, bütövlükdə, xalqın və cəmiyyətin hərtərəfli tərəqqisində söz sənətinin mühüm vasitə olduğunu vurğulayan M.T.Sidqi ədəbiyyatı insanın “fikrini nurlandıran, əxlaqını təkmilləşdirən” mühüm vasitə sayırdı. Görkəmli yazıçı köhnə ədəbi ənənələrin vaxtıkeçmiş tematikasından və poetik sistemindən kənara çıxa bilməyən təqlidçi şairlərin yaratdıqları çoxsaylı nəzm nümunələrini, güldən, bülbüldən bəhs edən şablon, əhəmiyyətsiz şeirləri müasir amallarla uzlaşmayan gərəksiz söz yığını hesab edir, onların yeni ədəbiyyatın inkişafında bir əngəl olduğunu nəzərə çatdırırdı. Ədəbiyyatı köhnə buxovlarda saxlamaq istəyənləri, boş-boş həcvlər yazanları söz sənətinin əsl vəzifələrindən uzaq sayan görkəmli ədib belələrini sərt tənqid edirdi. Məsələn, o, bir başabəla şairi kəskin pisləyən şeir yazmış, belələrini mənasız qələm işlətməkdən, qədimdən qalan gərəksiz ənənələrdən uzaqlaşmağa çağırmışdı:

Tərk eylə bu rəftarüvü, get əqlə müti ol,
Hərgah bu işdə olasan cəhlüvə məğrur...
Bu qaideyi-sabiqədir, rəsmi-qədimi,
Çox da gilamənd olma bu silk şüəradan.

Ümumiyyətlə, M.T.Sidqi köhnə ədəbi ənənələr, orta əsrlərin vaxtıötmüş mövzuları və janrları dairəsində qapanıb qalmağı “fəlakətdə oturub əcdadların sümükləri ilə fəxr etməyə” bənzədirdi. Qəzəl-qəsidə ədəbiyyatının xalqın diqqətini müasir vəzifələrdən uzaqlaşdırdığını nəzərə çatdıran görkəm­li ədib “ərəb dilində yazılmış qəsidələrin zamanı keçdi” fikrini qabartmaqla

pambığının qulaqlarından çıxarılmasına” xidmət göstərə bilən yenitipli ədəbi əsərlərin yazılmasını vacib sayırdı. Maarifçi ədib söz sənətinin ictimai vəzifələrini başa düşməyən, onların ifadəsindən uzaq olan qələm sahiblərindən bəhs edərkən yazırdı ki, “əziz ömrünü və qiymətsiz ovqatını həzli-hecaya və həcvi-hədyana vəqf edən”, “aludeyi-zülfi-xal və pabəndi-hüsni-camal olan”, “bir neçə pərişan qəzəllər meydana buraxan” şairlər xalqın sosial-mədəni tərəqqisinə kömək göstərə bilməzlər. Onların adları elə öz sağlıqlarında unudulur. M.T.Sidqi haqlı olaraq vurğulayırdı ki, bilik, bacarıq və istedadını xalqın yüksəlişi naminə əsərlər yazmağa sərf edənlər, “qövmün təhzibi-əxlaqına xidmət və tərtibi-ədəbiyyatına rövnəq verənlər” mənəvi ölümsüzlük qazanırlar. O, yeni ədəbiyyatın vəzifələri sırasında bir cəhətə də diqqət yönəldərək yazırdı ki, xalqın həyatının sarsıntılı, təlatümlü dövrlərində ədəbiyyat daha da fəallaşmalı, Vətənin, yurddaşların hərtərəfli yüksəlişinə öz töhfəsini verməlidir. Bu məqsədlə ədib müasirlərini xalqın taleyüklü məqamında fəal olmağa, onun səadəti yolunda çalışmağa səsləyirdi.
M.T.Sidqi yeni ədəbiyyatın yaranması məsələsinə əlahiddə bir hadisə, təsadüfi proses kimi baxmır, onu ümumi sosial-mədəni inkişafın tərkib hissəsi, hərtərəfli elm və tərbiyənin nəticəsi kimi dəyərləndirirdi: “Şair daşdan yaranmaz! Ədib ağacdan olmaz! Şair və ədib millət, millət balalarından əmələ gəlir... Əlhasil, hər bir şey diqqət və etinanın zəminində və təlim və tərbiyənin sayəsində və qədrşünaslığın təhti-himayəsində hüsula gəlir”.
M.T.Sidqinin yeni ədəbiyyat konsepsiyasında ədəbi dilin saflığı, sadələşməsi ideyası da mühüm yer tutur. Maarifçi ədib ana dilini lüzumsuz, qəliz ərəb, fars və rus sözləri, ibarələri ilə ağırlaşdıran başabəla “oxumuşları” tənqid edir, qələm sahiblərini doğma dilin saflığı və təmizliyini qorumağa, sadə tərzdə əsərlər yazmağa səsləyirdi. O, ədəbi dili korlayan ziyalıların belə mövqeyinin törətdiyi fəsadlara diqqət yönəldərək yazırdı: “Ölüb getmiş ...babalarımızdan birisini qəbirdən qavzayıb gətirəsən, bu danışığa diqqətlə qulaq asandan sonra türk oğlu türk ola-ola, heç bir şey başa düşməyib bizlərə türk deməyə və ya deməməyə mütərəddid olsa da, dilimizə hərgiz türk dili deyə bilməz. Çünki bu dil bir libasa bənzəyir ki, guya pambığı Türküstanda əkilib, ipliyi İranda əyirilib, rəngi Ərəbistanda verilib, özü Azərbaycanda toxunub, Rusiyada gömrüklənib, xərc və kirayəsi çox olduğuna görə heç bir tayfa etina etməyib və heç bir ölkə­də füruşa getməyib həmin bu səfahatda satılmaqdadır”.
Bütün bunlar M.T.Sidqinin söz sənətinə həssas, məsuliyyətli münasibətindən soraq verir. Bütövlükdə, görkəmli ziyalı Məhəmməd Tağı Sidqi bir sıra digər sahələrlə yanaşı, Azərbaycan ədəbiyyatının yeniləşməsi istiqamətində həm şair, həm də ədəbiyyatşünas kimi mühüm xidmətlər göstərmişdir.

Hüseyn HƏŞİMLİ 
filologiya elmləri doktoru, professor

 

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Təmiz şəhər,sağlam gələcək !

23-04-2018-17-16 Hits:79 Xəbərlər

Təmiz şəhər,sağlam gələcək !

Şəhərimizin ağacları , yaşıllığı , parkları hamımızındır. Onun təmizliyi özümüzü...

Avropada Marsa göndəriləcək robot-roverlər hazırlanıb

23-04-2018-17-02 Hits:107 Xəbərlər

 Avropada Marsa göndəriləcək robot-roverlər hazırlanıb

Avropada “Struktur termal model” (“STM”) adlandırılan və 2020-ci ildə Mars plane...

Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin nümayəndə heyəti Tehrana səfər edib

23-04-2018-16-53 Hits:62 Xəbərlər

Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin nümayəndə heyəti Tehrana səfər edib

Hərbi Dəniz Qüvvələri (HDQ) komandanı vəzifəsini icra edən 1-ci dərəcəli kapitan...

Serj Sarkisyan istefa verib

23-04-2018-16-39 Hits:149 Xəbərlər

Serj Sarkisyan istefa verib

Ermənistanın baş naziri Serj Sarkisyan istefa verib.

Prezident İlham Əliyev əfqanıstanlı həmkarına başsağlığı verib

23-04-2018-16-31 Hits:96 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev əfqanıstanlı həmkarına başsağlığı verib

Prezident İlham Əliyev Əfqanıstan Prezidenti Məhəmməd Əşrəf Qaniyə başsağlığı mə...

Milli Məclisin iqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin iclasında 9 qanun layihəsinə baxılıb

23-04-2018-16-18 Hits:109 Xəbərlər

Milli Məclisin iqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin iclasında 9 qanun layihəsinə baxılıb

Aprelin 23-də Milli Məclisin iqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin...

Yeni kənd təsərrüfatı naziri İnam Kərimov kollektivə təqdim edilib

23-04-2018-16-04 Hits:187 Xəbərlər

Yeni kənd təsərrüfatı naziri İnam Kərimov kollektivə təqdim edilib

Aprelin 23-də Prezident Administrasiyasının rəhbəri Ramiz Mehdiyev yeni təyin ol...

“Azərbaycan dili” fənnindən imtahanın nəticələri açıqlanıb

23-04-2018-15-50 Hits:100 Xəbərlər

“Azərbaycan dili” fənnindən imtahanın nəticələri açıqlanıb

Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) aprelin 22-də Bakı, Sumqayıt, Naxçıvan, Gəncə, Ş...

Əli Həsənov: ABŞ Dövlət Departamentinin Azərbaycandakı vəziyyətə münasibəti həmişəki kimi yenə də tendensioz xarakter daşıyır

23-04-2018-15-37 Hits:95 Xəbərlər

Əli Həsənov: ABŞ Dövlət Departamentinin Azərbaycandakı vəziyyətə münasibəti həmişəki kimi yenə də tendensioz xarakter daşıyır

Azərbaycan Prezidentinin ictimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi Əli Həsənov  aç...

Xalq Artisti Mehdi Məmmədovun anadan olmasının 100 illiyi qeyd olunacaq

23-04-2018-15-22 Hits:180 Xəbərlər

Xalq Artisti Mehdi Məmmədovun anadan olmasının 100 illiyi qeyd olunacaq

Prezident İlham Əliyev aprelin 23-də Azərbaycanın görkəmli teatr rejissoru, SSRİ...

Ermənistan Müdafiə Nazirliyindən nümayişçilərə qoşulan hərbçilərlə bağlı AÇIQLAMA

23-04-2018-15-04 Hits:497 Xəbərlər

Ermənistan Müdafiə Nazirliyindən nümayişçilərə qoşulan hərbçilərlə bağlı AÇIQLAMA

Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi nümayişçilərə qoşulan sülhməramlı hərbi briqadanı...

“Cümhuriyyət-100” hekayə müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılacaq

23-04-2018-14-49 Hits:101 Xəbərlər

“Cümhuriyyət-100” hekayə müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılacaq

“Ustad” jurnalının təşkil etdiyi “Cümhuriyyət-100” hekayə müsabiqəsinə göndərilə...

Milli Oftalmologiya Mərkəzinin əməkdaşlarına fəxri adlar verilib

23-04-2018-14-43 Hits:207 Xəbərlər

Milli Oftalmologiya Mərkəzinin əməkdaşlarına fəxri adlar verilib

Prezident İlham Əliyevakademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzin...

Prezident İlham Əliyev mədəni irsin qorunması və bərpası sahəsində çalışan bir qrup mütəxəssisə fəxri adlar verib

23-04-2018-14-38 Hits:260 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev mədəni irsin qorunması və bərpası sahəsində çalışan bir qrup mütəxəssisə fəxri adlar verib

Prezident İlham Əliyev mədəni irsin qorunması və bərpası sahəsində çalışan bir q...

Yerevanda etirazçılara hərbi formalı şəxslər də qoşuldu

23-04-2018-14-34 Hits:61 Xəbərlər

Yerevanda etirazçılara hərbi formalı şəxslər də qoşuldu

Ermənistanda keçmiş prezident Serj Sarkisyanın baş nazir təyin edilməsinə qarşı ...

Əlincəqala və Haçadağ “National Geographic”in fotolarında

23-04-2018-14-20 Hits:200 Xəbərlər

Əlincəqala  və Haçadağ “National Geographic”in fotolarında

Naxcivantv.az xəbər verir ki,dünyanın məşhur “National Geographic РОССИЯ” saytın...

Azərbaycan gimnastı Berlində iki qızıl medal qazanıb

23-04-2018-14-05 Hits:63 Xəbərlər

Azərbaycan gimnastı Berlində iki qızıl medal qazanıb

Almaniyanın paytaxtı Berlində gənclər arasında idman gimnastikası üzrə beynəlxal...

AŞPA yaz sessiyası öz işinə başlayıb

23-04-2018-13-44 Hits:109 Xəbərlər

AŞPA yaz sessiyası öz işinə başlayıb

Strasburqda Avropa Şurası Parlament Assambleyasının yaz sessiyası başlayıb.

Cüdo üzrə Azərbaycan millisinin Avropa çempionatı üçün heyəti açıqlanıb

23-04-2018-13-26 Hits:122 Xəbərlər

Cüdo üzrə Azərbaycan millisinin Avropa çempionatı üçün heyəti açıqlanıb

Aprelin 26-28-də İsraildə cüdo üzrə Avropa çempionatı keçiriləcək.

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb

23-04-2018-13-09 Hits:159 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb

Naxçıvan Muxtar Respublikasında aprel ayının 24-ə olan hava proqnozu açıqlanıb. ...

Millimiz Bosniya və Herseqovina yığması ilə qarşılaşıb

23-04-2018-12-41 Hits:106 Xəbərlər

Millimiz Bosniya və Herseqovina yığması ilə qarşılaşıb

Bosniya və Herseqovinada təşkil olunmuş UEFA İnkişaf turnirində futbol üzrə 16 y...

Ermənistan müxalifəti etiraz aksiyalarını bərpa edib

23-04-2018-12-18 Hits:142 Xəbərlər

Ermənistan müxalifəti etiraz aksiyalarını bərpa edib

Yerevanda sabiq prezident Serj Sarkisyanın baş nazir postuna seçilməsinə qarşı e...

Zehni fəaliyyəti gücləndirmək yolları

23-04-2018-12-04 Hits:128 Xəbərlər

Zehni fəaliyyəti gücləndirmək yolları

Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının Elmi Tədqiqat Qida İnstitutunun alimləri müxt...

Müdafiə Nazirliyi: Düşmən təxribatına qarşı müvafiq tədbirlər görüləcək

23-04-2018-11-50 Hits:154 Xəbərlər

Müdafiə Nazirliyi: Düşmən təxribatına qarşı müvafiq tədbirlər görüləcək

Ermənistan mətbuatında qoşunların təmas xəttinə yaxın ərazilərdə guya Azərbaycan...

Prezident İlham Əliyev Rusiyanın iqtisadi inkişaf nazirini qəbul edib

23-04-2018-11-37 Hits:146 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev Rusiyanın iqtisadi inkişaf nazirini qəbul edib

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev aprelin 23-də Rusiya Federasi...

“Lokomotiv” voleybol klubu Azərbaycan Super Liqasının qalibi olub

23-04-2018-11-24 Hits:95 Xəbərlər

 “Lokomotiv” voleybol klubu Azərbaycan Super Liqasının qalibi olub

Kişi voleybol komandaları arasında Azərbaycan Super Liqasının qalibi müəyyənlə...

Süni xal xərçəng xəstəliyi barədə xəbərdarlıq edəcək

23-04-2018-11-10 Hits:194 Xəbərlər

Süni xal xərçəng xəstəliyi barədə xəbərdarlıq edəcək

İsveçrə alimləri xərçəng xəstəliyinin dörd ən geniş yayılmış növünün (prostat və...

Panik atak xəstəlik deyil, əlamətdir

23-04-2018-10-54 Hits:308 Xəbərlər

Panik atak xəstəlik deyil, əlamətdir

Həyəcan, qorxu, təşviş, stress və gərginlik kimi anlar hər kəsin qarşılaşa biləc...

Azərbaycanın iki boksçusu Avropa birinciliyinin yarımfinal mərhələsinə yüksəlib

23-04-2018-10-36 Hits:130 Xəbərlər

Azərbaycanın iki boksçusu Avropa birinciliyinin yarımfinal mərhələsinə yüksəlib

İtaliyanın Rozeto-deli-Abrutsi şəhərində gənc boksçular arasında Avropa birincil...

Brent markalı neft bahalaşıb

23-04-2018-10-19 Hits:103 Xəbərlər

Brent markalı neft bahalaşıb

Dünya birjalarında neftin qiyməti fərqli istiqamətdə dəyişib.