Məhəmməd Tağı Sidqinin yeni ədəbiyyat uğrunda mübarizəsi

Ulu Naxçıvanımızın yetirdiyi məşhur ziyalılar sırasında Məhəmməd Tağı Sidqinin xüsusi mövqeyi vardır. Onun zəngin, çoxşaxəli yaradıcılığı, qaynar fəaliyyəti on doqquzuncu əsrin ikinci yarısı və iyirminci yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanda maarifin, ədəbiyyatın, filoloji fikrin, mədəniyyətin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Mütəfəkkir şəxsiyyətin fəaliyyət dairəsində ədəbiyyat da geniş yer tutur. “Görkəmli pedaqoq, maarifçi və şair Məhəmməd Tağı Sidqinin 160 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 20 avqust 2014-cü il tarixli Sərəncamında qeyd olunduğu kimi: “Elmi-pedaqoji dəyərə malik yeddi dərsliyin müəllifi olan Məhəmməd Tağı Sidqi ədəbi yaradıcılıqla da məşğul olmuş, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının və poeziyasının inkişafında mühüm xidmətlər göstərmiş, maarifçi-realist ədəbiyyatın yaradıcılarından biri kimi ədəbiyyat tariximizdə öz yerini tutmuşdur. Görkəmli pedaqoqun qələminin məhsulu olan uşaq nəsrinin ilk mükəmməl nümunələri, ədəbi-fəlsəfi traktat, poeziya və tərcümə materialları Azərbaycanda maarifçi ədəbiyyatın inkişafında mühüm rol oynamışdır”.

 M.T.Sidqi Azərbaycan maarifçi-realist ədəbiyyatının inkişafına ciddi töhfələr vermiş, onun ideya-bədii təkamülündə hərtərəfli xidmətləri ilə şöhrətlənmişdir. Böyük maarifçi ədibimizin çoxşaxəli fəaliyyətində ədəbiyyatın mövzu, ideya və sənətkarlıq baxımından yeniləşməsi, xalqı, cəmiyyəti düşündürən taleyüklü məsələlərə diqqət yetirməsi, inkişafa mane olan köhnə buxovlardan xilas olub müasir inkişaf yoluna qədəm qoymasının vacibliyi barədə qiymətli fikirlər vardır.

Taki millətdə olsun istiqlal,
Etməsin cəhl bizləri pamal, –

deyən azadlıqsevər şairimiz xalqın öz hüququnu anlaması, müasir həyatla ayaqlaşması, milli mənafelər naminə səy göstərməsi işində ədəbiyyatın üzərinə yeni dövrdə böyük vəzifələr düşdüyünü yaxşı bilirdi. 
Doğrudur, M.T.Sidqi yaradıcılığının müəyyən mərhələsində klassik lirika janrlarında bir sıra nümunələr, xüsusən qəzəllər yazmışdı. Lakin duymaq çətin deyil ki, onun bu tipli əsərlərinin özündə də yeni sənət axtarışlarının təzahürü vardır. Məsələn, şairin “Dostlardan birinə mədəniyyətin yayılması haqqında şeir” adlı əsəri formal baxımdan qəzəldir, lakin janrın ənənəvi nümunələrindən fərqli olaraq, burada şair məhəbbət mövzusunu yox, yeni mərhələnin ədəbi-estetik və ictimai vəzifələrini önə çəkmiş, onlara sənət dili ilə münasibət bildirmişdir. Şair elmdən, təhsildən, mərifət bağından xəbərsiz olanları pisləmiş, onları söz oyunbazlığından əl çəkməyə, mədəniyyət evində təmkinlə oturub cavahirlər ortaya çıxarmağa səsləmiş, cəmiyyət üçün vacib işlərin müqabilində mənasız şeirbazlığa meyil göstərənləri tənqid etmişdir:

Otur təmkin ilə beyti-təməddündə, cavahir sat,
Nədir bu şeirbazlıq, ey əzizim, damşalaqlar tək. 
Məcali-şeirguluq qalmayıb biçarə millətdə,
Qalıbdır vacib işlər bir-bir üstündə qalaqlar tək.

Başqa sözlə desək, M.T.Sidqinin bu şeri ənənəvi janra yeni məzmun vermək istiqamətində poeziyamızda atılan ilk uğurlu addımlar sırasındadır. Analoji ovqat şairin “Tərcüman” qəzetinin nəşrə başlamasının onuncu ildönümünə həsr etdiyi şeirində də ön mövqedədir.
Bəllidir ki, on doqquzuncu əsrin sonları, iyirminci yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycan poeziyasında bir sıra yeni janrlara maraq və diqqət artmaqda idi. Bu prosesdə M.T.Sidqinin ciddi xidmətləri vardır. Xüsusən müəyyən xüsusiyyətləri ilə pedaqoji marş sayıla bilən maarifçi ovqatlı nəğmə və şərqilərin poeziyamızda təşəkkülündə M.T.Sidqi uğurlu fəaliyyət göstərmişdir. O, bu kimi şeirlərindən bilavasitə tədris prosesində istifadə edirdi. Məsələn, şairin “Dərsə diqqət” şeri bu baxımdan səciyyəvidir:

Ey uşaqlar, edək biz də qeyrət,
Taki, təhsil edək adəmiyyət.
Bəlkə, bizdən gedə bu cəhalət,
Çəkməyək xalqdan bari minnət.
Keçməmiş, keçməmiş vaxt-fürsət,
Eyləyək, eyləyək dərsə diqqət.

Müəllifin “Elmin şərafəti”, “Oğlan”, “Məktəbdə” kimi şeirləri də bu qəbildəndir. Belə nümunələrdəki axıcılıq, ahəngdarlıq, nəqarətdən istifadə, təkrirlər, nidalar maarifçi qayənin daha dolğun təqdiminə şərait yaratmışdır. M.T.Sidqinin qələmindən çıxmış uşaq hekayələri də yüksək ideya-bədii məziyyətlərə malik olub, ədəbiyyatımızda bu sahənin inkişafı üçün uğurlu zəmin olmuş, yeni dövrün maarifçi ədəbi hərəkatına böyük təkan vermişdir.
Məhəmməd Tağı Sidqinin ədəbi görüşləri də bu baxımdan diqqəti çəkir. Onun yeni tipli ədəbi-elmi konsepsiyasında ədəbiyyatın əsl mahiyyəti, ali vəzifələri barədə sistemli və dəyərli fikirlər vardır. Söz sənətinə yüksək qiymət verən görkəmli ədib yazırdı: “Söz kimi bir ruhi-rəvan və cövhəri-can varsa da, yenə sözdür”. Hər bir şəxsin, bütövlükdə, xalqın və cəmiyyətin hərtərəfli tərəqqisində söz sənətinin mühüm vasitə olduğunu vurğulayan M.T.Sidqi ədəbiyyatı insanın “fikrini nurlandıran, əxlaqını təkmilləşdirən” mühüm vasitə sayırdı. Görkəmli yazıçı köhnə ədəbi ənənələrin vaxtıkeçmiş tematikasından və poetik sistemindən kənara çıxa bilməyən təqlidçi şairlərin yaratdıqları çoxsaylı nəzm nümunələrini, güldən, bülbüldən bəhs edən şablon, əhəmiyyətsiz şeirləri müasir amallarla uzlaşmayan gərəksiz söz yığını hesab edir, onların yeni ədəbiyyatın inkişafında bir əngəl olduğunu nəzərə çatdırırdı. Ədəbiyyatı köhnə buxovlarda saxlamaq istəyənləri, boş-boş həcvlər yazanları söz sənətinin əsl vəzifələrindən uzaq sayan görkəmli ədib belələrini sərt tənqid edirdi. Məsələn, o, bir başabəla şairi kəskin pisləyən şeir yazmış, belələrini mənasız qələm işlətməkdən, qədimdən qalan gərəksiz ənənələrdən uzaqlaşmağa çağırmışdı:

Tərk eylə bu rəftarüvü, get əqlə müti ol,
Hərgah bu işdə olasan cəhlüvə məğrur...
Bu qaideyi-sabiqədir, rəsmi-qədimi,
Çox da gilamənd olma bu silk şüəradan.

Ümumiyyətlə, M.T.Sidqi köhnə ədəbi ənənələr, orta əsrlərin vaxtıötmüş mövzuları və janrları dairəsində qapanıb qalmağı “fəlakətdə oturub əcdadların sümükləri ilə fəxr etməyə” bənzədirdi. Qəzəl-qəsidə ədəbiyyatının xalqın diqqətini müasir vəzifələrdən uzaqlaşdırdığını nəzərə çatdıran görkəm­li ədib “ərəb dilində yazılmış qəsidələrin zamanı keçdi” fikrini qabartmaqla

pambığının qulaqlarından çıxarılmasına” xidmət göstərə bilən yenitipli ədəbi əsərlərin yazılmasını vacib sayırdı. Maarifçi ədib söz sənətinin ictimai vəzifələrini başa düşməyən, onların ifadəsindən uzaq olan qələm sahiblərindən bəhs edərkən yazırdı ki, “əziz ömrünü və qiymətsiz ovqatını həzli-hecaya və həcvi-hədyana vəqf edən”, “aludeyi-zülfi-xal və pabəndi-hüsni-camal olan”, “bir neçə pərişan qəzəllər meydana buraxan” şairlər xalqın sosial-mədəni tərəqqisinə kömək göstərə bilməzlər. Onların adları elə öz sağlıqlarında unudulur. M.T.Sidqi haqlı olaraq vurğulayırdı ki, bilik, bacarıq və istedadını xalqın yüksəlişi naminə əsərlər yazmağa sərf edənlər, “qövmün təhzibi-əxlaqına xidmət və tərtibi-ədəbiyyatına rövnəq verənlər” mənəvi ölümsüzlük qazanırlar. O, yeni ədəbiyyatın vəzifələri sırasında bir cəhətə də diqqət yönəldərək yazırdı ki, xalqın həyatının sarsıntılı, təlatümlü dövrlərində ədəbiyyat daha da fəallaşmalı, Vətənin, yurddaşların hərtərəfli yüksəlişinə öz töhfəsini verməlidir. Bu məqsədlə ədib müasirlərini xalqın taleyüklü məqamında fəal olmağa, onun səadəti yolunda çalışmağa səsləyirdi.
M.T.Sidqi yeni ədəbiyyatın yaranması məsələsinə əlahiddə bir hadisə, təsadüfi proses kimi baxmır, onu ümumi sosial-mədəni inkişafın tərkib hissəsi, hərtərəfli elm və tərbiyənin nəticəsi kimi dəyərləndirirdi: “Şair daşdan yaranmaz! Ədib ağacdan olmaz! Şair və ədib millət, millət balalarından əmələ gəlir... Əlhasil, hər bir şey diqqət və etinanın zəminində və təlim və tərbiyənin sayəsində və qədrşünaslığın təhti-himayəsində hüsula gəlir”.
M.T.Sidqinin yeni ədəbiyyat konsepsiyasında ədəbi dilin saflığı, sadələşməsi ideyası da mühüm yer tutur. Maarifçi ədib ana dilini lüzumsuz, qəliz ərəb, fars və rus sözləri, ibarələri ilə ağırlaşdıran başabəla “oxumuşları” tənqid edir, qələm sahiblərini doğma dilin saflığı və təmizliyini qorumağa, sadə tərzdə əsərlər yazmağa səsləyirdi. O, ədəbi dili korlayan ziyalıların belə mövqeyinin törətdiyi fəsadlara diqqət yönəldərək yazırdı: “Ölüb getmiş ...babalarımızdan birisini qəbirdən qavzayıb gətirəsən, bu danışığa diqqətlə qulaq asandan sonra türk oğlu türk ola-ola, heç bir şey başa düşməyib bizlərə türk deməyə və ya deməməyə mütərəddid olsa da, dilimizə hərgiz türk dili deyə bilməz. Çünki bu dil bir libasa bənzəyir ki, guya pambığı Türküstanda əkilib, ipliyi İranda əyirilib, rəngi Ərəbistanda verilib, özü Azərbaycanda toxunub, Rusiyada gömrüklənib, xərc və kirayəsi çox olduğuna görə heç bir tayfa etina etməyib və heç bir ölkə­də füruşa getməyib həmin bu səfahatda satılmaqdadır”.
Bütün bunlar M.T.Sidqinin söz sənətinə həssas, məsuliyyətli münasibətindən soraq verir. Bütövlükdə, görkəmli ziyalı Məhəmməd Tağı Sidqi bir sıra digər sahələrlə yanaşı, Azərbaycan ədəbiyyatının yeniləşməsi istiqamətində həm şair, həm də ədəbiyyatşünas kimi mühüm xidmətlər göstərmişdir.

Hüseyn HƏŞİMLİ 
filologiya elmləri doktoru, professor

 

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvan şəhərində konsert təşkil olunub

20-08-2018-16-08 Xəbərlər

Naxçıvan şəhərində konsert təşkil olunub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, “Naxçıvan İslam Mədəniyyətinin Paytaxtı – 2018” devizi ...

“Apple” şirkəti Çinin “App Store” mağazasından minlərlə əlavəni çıxarıb

20-08-2018-15-44 Xəbərlər

“Apple” şirkəti Çinin “App Store” mağazasından minlərlə əlavəni çıxarıb

“Apple Inc” şirkəti “App Store” mağazasının Çin versiyasından ölkədə qeyri-qanun...

Şəhriyar Məmmədyarov Fabiano Karuana ilə qarşılaşacaq

20-08-2018-15-27 Xəbərlər

Şəhriyar Məmmədyarov Fabiano Karuana ilə qarşılaşacaq

Azərbaycan qrossmeysteri Şəhriyar Məmmədyarov ABŞ-ın Sent-Luis şəhərində keçiril...

Nevroloqlar bir sıra xəstəliklərin müalicəsində soyuqdan istifadə ediblər

20-08-2018-15-14 Xəbərlər

Nevroloqlar bir sıra xəstəliklərin müalicəsində soyuqdan istifadə ediblər

Rusiyanın Skolkovo İnnovasiya Mərkəzinin alimləri yeni icad-unikal soyuducu dəbi...

Naxçıvanlı idmançıdan beynəlxalq turnirdə uğurlu nəticə

20-08-2018-15-01 Xəbərlər

Naxçıvanlı idmançıdan beynəlxalq turnirdə uğurlu nəticə

Naxçıvan Muxtar Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin mətbuat xidmətindən N...

“Türkiyə ədəbiyyatı antologiyası” Azərbaycan dilində…

20-08-2018-14-46 Xəbərlər

 “Türkiyə ədəbiyyatı antologiyası” Azərbaycan dilində…

Azərbaycan Tərcümə Mərkəzinin yeni nəşri – “Türkiyə ədəbiyyatı antologiyası” (po...

Naxçıvanda sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların reabilitasiyası diqqət mərkəzində saxlanılır

20-08-2018-14-31 Xəbərlər

Naxçıvanda sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların reabilitasiyası diqqət mərkəzində saxlanılır

“2016-2020-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında sağlamlıq imkanları məhdud...

Dövlət Sərhəd Xidmətinin silahlı birləşmələrinin birgə taktiki döyüş təlimi başa çatıb

20-08-2018-14-15 Xəbərlər

Dövlət Sərhəd Xidmətinin silahlı birləşmələrinin birgə taktiki döyüş təlimi başa çatıb

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2013-cü il 11 sentyabr ta...

Boksçularımız Serbiyada keçirilən beynəlxalq turnirdə 1 qızıl və 2 bürünc medal qazanıblar

20-08-2018-14-01 Xəbərlər

Boksçularımız Serbiyada keçirilən beynəlxalq turnirdə 1 qızıl və 2 bürünc medal qazanıblar

Serbiyanın Vrbas şəhərində yeniyetmə boksçular arasında keçirilən beynəlxalq tur...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

20-08-2018-13-30 Xəbərlər

 Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında avqustun 21-nə gözlənilən hava proqnozu açıqla...

Yeni qurğu dünyanın istənilən yerindən internetə qoşulmağa imkan verəcək

20-08-2018-12-57 Xəbərlər

Yeni qurğu dünyanın istənilən yerindən internetə qoşulmağa imkan verəcək

“Alcatel” şirkəti dünyanın istənilən yerindən internetə sürətli qoşulma üçün “HH...

Səfir: Konvensiya Xəzəryanı ölkələr arasında mehriban qonşuluq əlaqələrini daha da möhkəmləndirəcək

20-08-2018-12-44 Xəbərlər

Səfir: Konvensiya Xəzəryanı ölkələr arasında mehriban qonşuluq əlaqələrini daha da möhkəmləndirəcək

Xəzərin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın imzalanması mühüm tarixi hadisədir...

İnternetə çıxışı olmayan telefonların satış həcmi yüksəlib

20-08-2018-12-30 Xəbərlər

İnternetə çıxışı olmayan telefonların satış həcmi yüksəlib

Dünyada ilk dəfə internetə çıxışı olmayan telefonların satış həcmi yüksəlib.

Azərbaycan muğamının “Xan”ı

20-08-2018-12-16 Xəbərlər

Azərbaycan muğamının “Xan”ı

Xan Şuşinskinin anadan olmasından 117 il ötür

Keramika üçün ilk dördölçülü çap texnologiyası hazırlanıb

20-08-2018-11-58 Xəbərlər

Keramika üçün ilk dördölçülü çap texnologiyası hazırlanıb

Honq-Konq Universitetinin tədqiqatçılar qrupu çapdan sonra mürəkkəb formalar ala...

Prezident İlham Əliyev Хüsusi Dövlət Mühafizə Хidmətinin hərbi qulluqçularını təltif etdi - SƏRƏNCAM

20-08-2018-11-42 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev Хüsusi Dövlət Mühafizə Хidmətinin hərbi qulluqçularını təltif etdi - SƏRƏNCAM

Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Respublikası Хüsusi Dövlət Mühafizə Хidmətinin...

Ərəfatda güclü yağış yağıb

20-08-2018-11-26 Xəbərlər

Ərəfatda güclü yağış yağıb

Həcc ziyarəti edən 2 milyon zəvvar Ərəfat dağında leysanla üzləşib.

Babək Xürrəmi haqqında animasiya çarxı hazırlanıb - VİDEO

20-08-2018-11-03 Xəbərlər

 Babək Xürrəmi haqqında animasiya çarxı hazırlanıb - VİDEO

Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixində özünəməxsus yeri olan Babək Xürrəmiyə həsr ed...

Cəfəri çayının faydaları

20-08-2018-10-45 Xəbərlər

Cəfəri çayının faydaları

Bədəndə şişkinlik müxtəlif səbəblərə görə meydana çıxa bilər.

1 dollarlıq süni intellekt prosessoru təqdim edilib

20-08-2018-10-32 Xəbərlər

1 dollarlıq süni intellekt prosessoru təqdim edilib

Tayvan tədqiqatçılar qrupu mikrosxemlər hazırlayan şirkətin mütəxəssisləri ilə ə...

Neftin qiyməti ucuzlaşır

20-08-2018-10-19 Xəbərlər

Neftin qiyməti ucuzlaşır

Dünya birjalarında neftin qiyməti ucuzlaşıb.

105 yaşlı amerikalı hərbçi diplomunu 83 ildən sonra alıb

20-08-2018-10-02 Xəbərlər

105 yaşlı amerikalı hərbçi diplomunu 83 ildən sonra alıb

ABŞ-da təqaüdə çıxmış 105 yaşlı keçmiş hərbçi Bill Voqt 1935-ci ildə ala bilmədi...

Ali məktəblərin boş qalan yerlərinə və kolleclərə ixtisas seçimi bu gün başa çatır

20-08-2018-09-48 Xəbərlər

Ali məktəblərin boş qalan yerlərinə və kolleclərə ixtisas seçimi bu gün başa çatır

Ali təhsil müəssisələrinin boş qalan plan yerlərinə və tam orta (11 illik) təhsi...

Avqustun 20-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

20-08-2018-09-38 Xəbərlər

Avqustun 20-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

Azərbaycan Mərkəzi Bankı 20 avqust tarixindən etibarən valyuta məzənnələrini açı...

Türkiyə Superliqası: Son çempion “Qalatasaray”dan ardıcıl ikinci qələbə

20-08-2018-09-25 Xəbərlər

Türkiyə Superliqası: Son çempion “Qalatasaray”dan ardıcıl ikinci qələbə

Futbol üzrə Türkiyə Superliqasının ikinci turunda son çempion “Qalatasaray” klub...

Böyük alim, sadə insan-Həsən Abdullayev

20-08-2018-09-13 Xəbərlər

Böyük alim, sadə insan-Həsən Abdullayev

Bir yaycılı, bir həmkəndli kimi gözümü açıb ətrafımı tanıdığım andan adını eşitd...

Elmar Qasımov cüdo üzrə Avropa açıq çempionatının qalibi olub

20-08-2018-08-58 Xəbərlər

Elmar Qasımov cüdo üzrə Avropa açıq çempionatının qalibi olub

Belarusun paytaxtı Minsk şəhərində cüdo üzrə Avropa açıq çempionatına yekun vuru...

Türkiyə Superliqası: “Beşiktaş” səfərdə 3 xalı üç qolla qazanıb

19-08-2018-23-18 Xəbərlər

 Türkiyə Superliqası: “Beşiktaş” səfərdə 3 xalı üç qolla qazanıb

Futbol üzrə Türkiyə Superliqasının ikinci turunun növbəti oyununda “Beşiktaş” kl...

Türkiyədə 4,8 bal gücündə yeraltı təkanlar qeydə alınıb

19-08-2018-22-19 Xəbərlər

Türkiyədə 4,8 bal gücündə yeraltı təkanlar qeydə alınıb

Türkiyənin Kahramanmaraş vilayətində Ankara vaxtı ilə saat 18:22-də Rixter cədvə...

“Mançester Yunayted” səfərdə “Brayton” klubuna məğlub olub

19-08-2018-21-50 Xəbərlər

“Mançester Yunayted” səfərdə “Brayton” klubuna məğlub olub

Avqustun 19-da İngiltərə Premyer Liqasının ikinci turunun növbəti oyunu keçirili...