Naxçıvan ədəbi mühitinin tanınmış yetirmələrindən olan Əli Səbri Qasımov yazıçı, publisist, tərcüməçi və ictimai xadim kimi çoxşaxəli və səmərəli fəaliyyət göstərmişdir.

Qasımov Əli Camal oğlu (Əli Səbri) 15 aprel 1892-ci ildə Nehrəmdə dünyaya göz açmış, bir müddət sonra ailəsi Naxçıvan şəhərinə köçmüşdür. Uşaq yaşlarından elmə böyük maraq göstərən Əli Qasımov xatirələrində yazırdı: “Şəxsən mənim tamam yeni həyata qədəm basmağımda, savadlanmağımda, təhsil alma­ğım­da dörd böyük şəxsiyyətin – Mirzə Abbas Qədimovun, Məmməd Taği Sidqinin, Hüseyn Cavidin, bir də Əziz Şərifin atası Qurbanəli Şərifovun müstəsna rolu olmuşdur”. O, Naxçıvan şəhərində əvvəlcə  Mirzə Abbas Qədimovdan dərs almış, əsası M.T.Sidqi tərəfindən qoyulmuş məktəbdə  oxumuş,  sonra isə Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsilini davam etdirmişdir.1913-cü ildə seminariyanı bitirən Əli bir müddət Bakıda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. O illərdə yazıçının Bakıda “Cəmiyyəti-xeyriyyə”, “Səfa”, “Nicat” kimi cəmiyyətlərin işin­də iştirakı faktları da bəllidir. Məşhur mil­yonçu-xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maddi dəstəyi ilə ali təhsil almağa hazırlaşan gənc ədib  birinci dünya müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar  arzusunu təxirə salmışdır.

Müharibə illərində Osmanlı əsgərlərinə və qaçqınlarına yar­dım niyyətiylə həyata keçirilən tədbirlərə qoşulan Əli Səbri bir sıra ziyalılarla birlikdə bu məqsədlə Qars, Batu­mi, Trabzon və başqa şəhərlərə səfərlər etmişdir. Dəfələrlə ölüm təhlükəsi ilə üzləşsə də, Ə.Səbri həyata keçirdikləri humanist aksi­ya­dan geri çəkilməmişdir.

1918-1920-ci illərdə  Əli Səbri Naxçıvanın ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etmiş, bölgənin erməni təcavüzündən qorunması istiqamətində görülən işlərdə qüvvəsini əsirgəmə­mişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri cənab Vasif  Talıbov Naxçıvanın muxtariyyətinin 90 illiyinə həsr olunmuş təntənəli mərasimdəki məruzəsində həmin mərhələni xarakterizə edərkən demişdir: “Naxçıvan ziyalıları yaxşı başa düşürdülər ki, mübarizə aparmadan muxtariyyət qazanmaq mümkün deyil. Odur ki, əlində qələm tutanlar da siyasi mübarizə cəbhəsində vuruşurdular. Onlardan yazıçı-publisist Əli Səbri Qasımovun və Naxçıvanın ləyaqətli oğlu Behbud ağa Şahtaxtinskinin adını xüsusi qeyd etmək istəyirik”.

1919-cu ilin sentyabr-oktyabr aylarında Naxçıvanda olan amerikan polkovniki V.Haskellə aparılan danışıqlarda Ə.Səbri yerli əhalinin seçdiyi səlahiyyətli nümayəndə kimi qətiyyətlə çıxış etmiş, Naxçıvana və ətraf  bölgələrə erməni təcavüzünü tutarlı dəlillərlə ame­ri­ka­lıların nəzərinə çatdırmışdı. Ə.Səbri nümayəndə heyətinin tərki­bində Naxçıvan əhalisinin 17 maddədən ibarət tələblərini  amerikalı polkovnik V.Haskelə təqdim etmiş və bildirmişdir ki, əgər  bu tələblər qəbul olunmasa, nax­çı­vanlılar öz haqlarını əldə silah qoruyacaqlar. Naxçıvan, Ordubad, Şərur, Sürməli, Milistan və Vedibasar mahallarının əhalisi adından Azərbaycan Xalq Cümhuriy­yə­tinin rəhbərlərinə göndərilən 1919-cu il 09 sentyabr tarixli sənədi də Əli Səbri imzalamışdır. Sənəddə Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində saxlanılması, Zəngə­zura gedən yolun açılması və s. tələb­lər irəli sürülürdü…

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Ə.Səbri ədəbi, pedaqoji və jurnalistlik fəaliyyətini davam etdirmişdir. O, 1923-28-ci illərdə xalq təhsili işçiləri ittifaqında inspektor işləmiş, eyni zamanda, Bakıda universitetin filologiya fakültə­sində təhsil almışdır. Sonra isə “Maarif işçisi” jurnalının redaktoru vəzifəsində işləyən yazıçı 1937-ci ilədək qiyabi pedaqoji institutda çalışmışdır. Ədibin rep­ressiya təhlükələrindən sovuşmaması, həbsə alınması, qısa fasilələrlə çoxillik sürgün həyatı keçirməsi, sürgündən qayıdışı, nəhayət, bəraət alması faktları onun ömür yolunun ağrılı səhifələrindəndir. Ustad Mirzə Cəlilin qızı Mü­nəv­vər Məmmədquluzadəyə rus dilində ünvanlanmış 19 yanvar 1962-ci il tarixli məktubda Əli Səbri həmin ağır illəri xatırlayaraq yazmışdı: “Həyatımın on səkkiz ən yaxşı ilini mən Sibirin qarlı, sərt çöllərində dəfn etmişəm...”

Bəraət aldıqdan sonra Ə.Səbri Azərnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsində redaktor, 1976-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Ədəbiyyat fondunun sədri vəzifələrində çalışmışdır. 1934-cü ildən Yazıçılar İttifaqının üzvü olan, sovet yazıçılarının həmin il keçirilmiş birinci qurultayına nümayəndə seçilən Əli Səbri uzun ömür ya­şa­mış, 1983-cü il fevralın 19-da 91 yaşında ikən Bakıda vəfat etmişdir.

 Əli Səbrinin yaradıcılığı çoxşaxəlidir. O, ədəbiyyat tari­xi­mizə nasir, publisist, tənqidçi, tərcüməçi kimi daxil olmuşdur. Əli Səbri bədii yaradıcılığa hələ seminariya tələbəsi ikən başlamışdır. Onun çap olunmuş ilk orijinal kitabı “Şəbi-hicran, yaxud müsibəti-Şadi” adlanır. 1912-ci ildə Bakıda Orucov qardaşlarının elektrik mətbəəsində işıq üzü görən bu kitabda  iyirmi yaşlı gənc qələm sahibinin eyni adlı povesti veril­miş­dir. Aşiqanə-melodramatik səpkidə yazılmış bu təsirli nəsr nümunəsində Şadi adlı azərbaycanlı gəncin na­kam  eşqinin acı taleyi özünün sentimental ifadəsini tap­mış­dır. “Balaca və Xallı” povesti isə uşaqlar üçün qələmə alınmışdır. Rus yazıçısı Dmitriyevadan iqtibas etdiyi bu əsəri Ə.Səbri ilk dəfə 1914-cü ildə Bakıda nəşr etdirmişdir. Ə.Səbri əsərin sadəcə tərcüməsi ilə kifayət­lən­məmiş, onu yerli şəraitə, milli koloritə uyğunlaşdırmış, müəyyən dəyişikliklər və əlavələrlə dolğunlaş­dır­mışdır. Sovet dövründə yazıçı əsər üzərində yenidən işləmiş, hadisə­lərin davamını qə­ləmə almışdır. Bu ikinci yara­dı­cılıq prosesi əsəri sonralar orijinal po­vest kimi təqdim etmək üçün müəllifə əsas vermişdir. Ə.Səbri sujeti lüzumsuz əlavələrlə ağırlaşdırmamış, hadisə və personajların yığcam və koloritli təsvirinə nail olmuş­dur. Oxucu sadə və təmiz hissiyyata malik Balacanı, Nəzakət müəl­liməni dolğun bədii surətlər kimi sevir.

Əli Səbrinin ən geniş yayılan, müəllifə daha çox şöhrət qazandıran əsəri “Sol­ğun çiçək” romanıdır.Yazıçı  bu əsəri 1912-ci ilin dekabrında Qori semi­na­ri­yasının tələbəsi ikən tamamlamış, bir il sonra Bakıda Orucov qardaşlarının mət­bəəsində ayrıca kitab halında çap etdirmişdir. 1914-cü ildə yenidən çap olunan həmin roman ədəbi mühitdə maraq doğurmuşdur. “Solğun çiçək” 1910-cu illər nəsri üçün xarakterik olan aşiqanə-sentimental bir ruhda yazılıb. Müəllif “Solğün çiçək” üzərində 1970-ci illərdə yenidən işləmiş, bir sıra dəyişikliklər aparmışdır.

Romanın əvvəlində belə bir epiqraf var: “Əziz müəllimim Firudin bəy Kö­çər­liyə həsr edirəm”. Bu epiqraf Əli Səbrinin ədəbi aləmə qədəm qoymasında F.Köçərlinin rolunu bir daha yada salır. “Solğun çiçək” Fərhadla Əfruzun nakam sevgisi, bu məhəbbət yolunda canlarını fəda etmələri, yeniliklə köhnəliyin mübarizəsi  üzərində qurulmuşdur. Hadi­sələr Naxçıvan şəhərində baş verir. Doğrudur, şəhərin adı bütöv çəkilmir, sadəcə “N” formasında göstərilir. Lakin “N” şəhərinin əsas məhəllələrindən biri kimi Şa­hab məhəlləsinin, yerli ziyalılarından M.T.Sidqinin, Molla Mahmud Çakərin adla­rının çəkilməsi və bir sıra digər tutarlı faktlar hadisələrin Naxçıvanda baş vermə­sinə şübhə yeri qoymur. “Atalar və oğullar”, köhnəliklə yenilik arasındakı ziddiyyət burada daha kəskinliyi ilə süjetin əsasına qoyulmuşdur. Köhnəlik, hələ ki, güclü­dür. Şəxsiyyət azadlığı, insani dəyərlər yolunda çarpışan, əzab çəkən Fərhad kimi gənclər, hələ ki, qalib gələ bilmirlər, lakin mənəvi ləyaqətləri və dəyanətləri ilə oxu­­cunun gözündə ucalırlar. Ə.Səbri Fərhadın timsalında ötən əsrin əvvəlləri Azər­baycan gəncliyinin üzləşdiyi problemləri, çətinlikləri məharətlə ümumiləşdirməyi ba­carmışdır.

Əli Səbrinin qələmindən dolğun hekayələr də  çıxmışdır. Həmin əsərlərin əksəriyyəti uşaq ədəbiyyatımızın dəyərli nümunələri sırasına daxil edilməyə layiqdir. 1914-cü ildə yazdığı “Qaraçılar”  hekayəsində müəllif yığcam, lakin mənalı epizodlar timsalında iki dünyagörüşü, iki mənəviyyatı üz-üzə qoymuş, təbiətin saf qoynunda yaşayıb, təbiətdən saflıq, təmizlik əxz edən qaraçıların insaniyyət baxımından bəy-xan mühitinin bəzi nümayəndələrindən üstün olduğunu təsvir etmişdir. Yazıçının “Gonbul ayı balası” hekayəsi də sentimental, müəyyən qədər də idillik ruhdadır. Bu əsər Ə.Səbrinin 1920-ci ildən sonrakı yaradıcılığının məhsuludur. Hekayə birinci şəxsin – ovçu Hatəmin dilindən nağıl olunur. Bu yığcam əhvalatların təqdimi ilə yazıçı ovçu həyatının və təbiət mühitinin ayrı-ayrı mənalı epizodlarını qələmə almışdır. “Firuzun kədəri” hekayəsində isə düzlük, doğruçuluq, mənəvi təmizlik kimi müsbət əxlaqi keyfiy­yət­lər ön plana çəkilmişdir. Kiçik yaşlı Firuzun saf mənəviyyatının oğruların- İbişlə Mahmudun bəd niyyətinə qarşı qoyulması, Firuzun düzlüyünün onlara nümunə göstərilməsi maraq doğuran ibrətamiz məqamdır. “Himayə”  hekayəsində də müəllif insanlar arasında ünsiy­yə­tin, xeyirxahlığın, qarşılıqlı səmimiyyətin mühüm şərti olması ideyasını bədii şəkildə əsaslandır­mışdır. Saf qəlbə, nəcib mənəviyyata malik Loğman müəllim, hə­yat yoldaşı Vəsilə xanım kimi surətlərin bədii təqdimi həmin əsərdə əsas yeri tutur.

Ə.Səbrinin hekayələrinin çoxunda hadisələrin Naxçıvan mühiti ilə bağlılığına işarələr vardır. Məsələn, “Firuzun kədəri” hekayəsində Şahbuz, Qaraxanbəyli, Xal­xal meşəsi kimi yerlərin adının çəkilməsi, heka­yənin əsas surəti Firuzun Uzunoba kəndində yaşaması və s. detallar bu baxımdan maraq doğurur.

Ə.Səbri həm də fəal publisist və tənqidçi kimi tanınmışdır.O, hələ tələbəlik illərindən başlayaraq  dövrün, cəmiyyətin aktual ictimai-siyasi, sosial-mədəni problemlərinə, o cümlədən  milli istiqlal, vətənpərvərlik, ədəbiyyat, teatr, maarif, ana dili məsələləri və s. mövzularda  400-dən artıq məqalə yazmış, Bakıda və Tiflisdə (Tbilisidə) çıxan “Molla Nəsrəddin”, “Yeni füyuzat”, “İqbal”, “Açıq söz” “Azərbaycan”, “Gələcək”, “Ədəbiyyat və incəsənət”  və digər mətbuat orqan­larında Ə.Səb, Ə.Səbri, Dağyuniszadə, Yəmut Elli və s. imzalarla çap etdirmişdir.

Ə.Səbri həm də mahir bir tərcüməçi olmuş, müxtəlif vaxtlarda L.N.Tolstoy, İ.S.Turgenev, A.P.Çexov, V.Şekspir, R.Taqor və başqa yazıçıların bir sıra əsərlə­rini, ayrı-ayrı elmi, siyasi monoqrafiyaları Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Bundan əlavə, M.S.Ordubadi, S.Şamilov və başqa Azərbaycan yazıçılarının bəzi əsərlərinin rus dilinə tərcüməsi də Ə.Səbriyə məxsusdur. 1912-ci ildə hələ Qori seminariyasının tələbəsi ikən gənc Əli L.N.Tolstoyun dörd heka­yə­sini Azərbaycan dilinə tərcümə etmiş, bu tərcümələri F.Köçərli müsbət qiymətlən­dir­mişdi. Sonrakı illərdə o, bu sahə ilə daha ciddi məşğul olmuşdur. R.Taqorun “Fəlakət”, P.P.Verşinqoranın “Təmiz vicdanlı insanlar” adlı kitabları, “Gürcü hekayələri” adlı məcmuə, V.Şekspirin “Şıltaq qızın yumşalması” pyesi və s. Əli Səbrinin geniş tərcümə yaradıcılığından xəbər verir.

Ümumiyyətlə, Əli Səbri Qasımov istiqlal mücadiləsində fəallıq göstərən, ədəbiyyat və mədəniyyət tariximizdə diqqətəlayiq yer tutan vətənpərvər ziyalı olmuşdur.

 

HÜSEYN HƏŞİMLİ: filologiya üzrə elmlər doktoru, 
əməkdar elm xadimi