Naxçıvan Muxtar Respublikası - 93

Fevralın 9-da çoxəsrlik Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində mühüm yer tutan Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılmasının 93-cü ildönümü tamam olur.

1924-cü il fevralın 9-da Naxçıvanın muxtariyyət qazanması ilə birlikdə düşmənlərimizin ölkəmizə qarşı həyata keçirməyə çalışdığı çirkin planlara ciddi zərbə vurulub. Dahi şəxsiyyət, ulu öndər Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılmasını Azərbaycan xalqının olduqca mürəkkəb bir siyasi şəraitdə əldə etdiyi böyük tarixi nailiyyət adlandırması da bu baxımdan təsadüfi deyil.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının yerləşdiyi region tarixboyu özünün daha çox strateji və siyasi əhəmiyyəti ilə diqqəti cəlb edib. Təsadüfi deyil ki, qədim dövrlərdən bəri bu diyarı “Şərqin qapısı” adlandırırlar. Müasir dövrümüzdə tanınmış strateqlər yüzilliklərin çətin tarixi-siyasi süzgəcindən keçib gələn bu ifadəni yenə müasir dövrün reallıqları prizmasında qiymətləndirərək böyük həqiqəti bir daha ifadə edirlər: Naxçıvan bu gün də Şərqin qapısıdır və onun muxtariyyət qazanması regional önəmə malik siyasi hadisə olmaqla yanaşı, mühüm strateji əhəmiyyətə malik olan bölgənin Azərbaycanın tərkibində qalmasına şərait yaradıb. Yəni muxtariyyət həm də ölkəmizin ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanılması baxımından vacib amil kimi diqqətləri cəlb edir.

Muxtariyyət məsələsinin siyasi gündəmdə yerini almasının əsas səbəbi isə 1920-ci il dekabrın 2-də Rusiya və Ermənistan arasında bağlanmış hərbi-siyasi saziş olub. Həmin sazişə əsasən, qədim Azərbaycan torpağı olan Zəngəzur Ermənistana verilib və beləliklə, Naxçıvan məqsədli şəkildə Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı salınıb. Bu, Naxçıvanın muxtariyyət məsələsini zərurətə çevirib. Bu zərurət ilk növbədə Azərbaycana məxsus ərazinin qorunması vacibliyindən irəli gəlirdi. 

Naxçıvanın muxtariyyətini beynəlxalq unikal bir model, hüquqi, siyasi və tarixi baxımdan bir fenomen kimi qiymətləndirirlər. Çünki Naxçıvanın muxtariyyəti daxili qanunvericiliklə yanaşı, həm də beynəlxalq müqavilələrlə müəyyən olunub. Bu məsələdə Naxçıvanın qabaqcıl ziyalılarının səyləri və qardaş Türkiyənin mövqeyi qədim diyarı dəhşətli aqibətdən xilas edib. AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik İsmayıl Hacıyev qeyd edir ki, muxtariyyət statusu Rusiya ilə Türkiyə arasında bağlanılan Moskva müqaviləsi ilə, daha sonra isə Türkiyə ilə Cənubi Qafqaz respublikaları arasında imzalanan Qars müqaviləsi ilə rəsmiləşdirilib: “Həm ərazi baxımından Azərbaycandan ayrı düşdüyünə, həm də iki beynəlxalq müqaviləyə əsasən Naxçıvana muxtariyyət statusu verilib. Muxtariyyət statusu Naxçıvanın gələcək taleyində çox mühüm rol oynayıb. Bu statusun verdiyi imkanlar ermənilərin uzun müddət Naxçıvana sahib olmaq uğrunda mübarizəsinin qarşısını alıb”.

Reallıqdır ki, Azərbaycandan ayrı salınmış geostrateji baxımdan əhəmiyyətli bir bölgədə vahid idarəçiliyin həyata keçirilməsi, pərakəndəliyin aradan qaldırılması yalnız muxtariyyət statusunun əldə edilməsi ilə mümkün ola bilərdi. Bu baxımdan, Naxçıvana Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət verilməsi ən düzgün qərar idi. Lakin qabaqcıl ictimai-siyasi yanaşmanın məhsulu olan bu qərar böyük dövlətlər tərəfindən ciddi müqavimətlə qarşılanırdı. Çünki onlar Naxçıvanı Ermənistanın tərkib hissəsi kimi görmək istəyirdilər. Bu səbəbdən Behbud ağa Şahtaxtinski Sovet Rusiyası rəhbərliyi ilə iş aparır və bolşevik Rusiyasının rəhbəri Vladimir Leninə “Naxçıvanın Ermənistana verilməsi xalqın özünütəyin prinsipini və Sovet Azərbaycanının hüquqlarını pozur”, - deyirdi. Tiflisdəki Amerika generalı Haskelə Naxçıvanın, Şərur-Dərələyəzin və Vedibasarın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu əsaslandıran Əli Səbri Qasımov isə “Naxçıvanın və digər regionların əhalisi bu ərazilərin erməni hökumətinə verilməsinə necə baxar?” sualına “Əldə silah ləyaqətli ölümü üstün tutaraq bu hökuməti var qüvvələri ilə rədd edərlər” -  cavabını verib.

1921-ci il martın 16-da Rusiya ilə Türkiyə arasında imzalanan “Dostluq və qardaşlıq haqqında” Moskva müqaviləsində Behbud ağa Şahtaxtinskinin təklifləri nəzərə alınaraq Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət verilməsi öz əksini tapıb. Moskva müqaviləsinin üçüncü maddəsinə əsasən, Naxçıvan vilayəti “Azərbaycanın qəyyumluğu altında muxtar ərazi olurdu, bir şərtlə ki, Azərbaycan bu qəyyumluğu üçüncü dövlətə güzəştə getməyəcəkdir”.

Türkiyəli professor İbrahim Ethem Atnur deyir ki, Moskva anlaşmasında Türkiyənin Şərq sərhədləri ilə yanaşı, Naxçıvanın hüquqi-siyasi statusu da müəyyənləşib: “Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində qalması və muxtar respublika olması bu müqavilə ilə təmin edilib. Əslində, Türkiyə Naxçıvanı öz ərazisinə daxil etmək niyyətində idi. Lakin keçmiş Sovet Rusiyası bunu qəbul etmədi. Onlar torpağa ehtiyacı olduğunu iddia edərək Naxçıvanın Ermənistanın tərkibinə verilməsi şərtini irəli sürüblər. Bu, müzakirələrdə ciddi problemə səbəb olsa da, sonda ədalət zəfər çalıb”.

Naxçıvan əhalisinin və ziyalılarının inadlı mübarizəsi, Türkiyə hökumətinin tutduğu ədalətli mövqe nəticəsində 1921-ci ildə imzalanan Moskva və Qars müqavilələri bölgənin gələcək taleyini müəyyənləşdirib. 1924-cü il fevralın 9-da məhz bu sənədlər əsasında Naxçıvan Muxtar Respublikası yaradılıb. 

Naxçıvanın muxtariyyət statusuna malik olması onun təhlükəsizliyinin, ərazi bütövlüyünün qorunmasında müstəsna rol oynayıb. Muxtariyyət statusu erməni təcavüzünə məruz qalan Naxçıvanın 1990-cı il yanvarın 19-da keçmiş SSRİ-nin tərkibindən çıxaraq özünü müstəqil respublika elan etməsinə imkan verib. Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin qərarında qeyd olunurdu ki, bu qərar muxtar respublikanın ərazi bütövlüyü və vətəndaşlarının həyatı təhlükə qarşısında qaldığı və beynəlxalq hüquqi qüvvəsi olan Qars müqaviləsinin şərtlərinin kobud surətdə pozulduğu üçün qəbul edilib. Bu, beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Naxçıvana yönəldilməsinə və Azərbaycanın tarixi ərazisinin qorunub saxlanmasına imkan yaradıb. Məhz buna görə də Naxçıvanın ərazisi kimi, onun muxtariyyət statusu da zaman-zaman məkrli düşmənin hədəfinə çevrilib.

1990-cı ilin iyul ayında Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin Naxçıvana gəlməsi, burada yaşayıb siyasi fəaliyyət göstərməsi muxtar respublika ərazisini işğaldan, muxtariyyətini isə ləğv olunmaq təhlükəsindən xilas edib. Bu illərdə dahi şəxsiyyətin Türkiyə Respublikasına səfəri zamanı Moskva və Qars müqavilələrini yenidən gündəmə gətirərək dünya ictimaiyyətinin diqqətini Ermənistanın təcavüzkar siyasətinə yönəltməsi Naxçıvanın muxtariyyət statusuna ikinci ömür bəxş edib.

Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikası uğurla inkişaf edir, yeni-yeni nailiyyətlər qazanır. Naxçıvanın muxtariyyətini möhkəmləndirən mühüm amillərdən biri də, şübhəsiz, ötən 93 il ərzində buradakı sosial-iqtisadi inkişafdır. Ancaq bu da reallıqdır ki, Naxçıvanda son 21 ildə gedən sosial-iqtisadi inkişaf prosesləri, quruculuq-abadlıq işləri nəinki muxtariyyətin qalan 72 ilində, hətta Naxçıvanın mövcudluğunun 5 min ilində də nəzərə çarpmayıb. Yüksək iqtisadi potensiala malik olan muxtar respublikada bu gün  bütün dövlət proqramlarının, infrastruktur layihələrinin böyük uğurla həyata keçirilməsi sayəsində Naxçıvan regionun cazibə mərkəzinə çevrilib. Məhz bu səbəbdən muxtar respublika hazırda mötəbər beynəlxalq tədbirlərin təşkil olunduğu məkan kimi dünyada şöhrət qazanıb. Bütün bunlar həm də muxtariyyətin bəhrələridir.

Rauf Kəngərli

NTV xəbər

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Azərbaycan NATO-nun Gürcüstanda keçiriləcək hərbi təlimlərində iştirak edəcək

18-07-2018-21-28 Xəbərlər

Azərbaycan NATO-nun Gürcüstanda keçiriləcək hərbi təlimlərində iştirak edəcək

Bu ilin 1-15 avqust tarixlərində Gürcüstanda NATO-nun “Etibarlı tərəfdaş 2018” ç...

“Qarabağ”-“Olimpiya” oyunu başlayıb

18-07-2018-21-07 Xəbərlər

“Qarabağ”-“Olimpiya” oyunu başlayıb

Futbol üzrə UEFA Çempionlar Liqasının birinci təsnifat mərhələsində mübarizə apa...

Azərbaycanla İtaliya arasında iqtisadi əməkdaşlığa həsr olunmuş “dəyirmi masa”lar keçirilib

18-07-2018-20-45 Xəbərlər

Azərbaycanla İtaliya arasında iqtisadi əməkdaşlığa həsr olunmuş “dəyirmi masa”lar keçirilib

İyulun 18-də Azərbaycan və İtaliya arasında enerji, infrastruktur, nəqliyyat və ...

Prezident İlham Əliyev Maliyyə Monitorinqi Xidmətinin fəaliyyətinin təmin edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb

18-07-2018-20-16 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev Maliyyə Monitorinqi Xidmətinin fəaliyyətinin təmin edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Prezident İlham Əliyev Maliyyə Monitorinqi Xidmətinin f...

Müdafiə naziri ilə ATƏT nümayəndəsinin görüşündə qoşunların təmas xəttindəki vəziyyət müzakirə olunub

18-07-2018-19-47 Xəbərlər

Müdafiə naziri ilə ATƏT nümayəndəsinin görüşündə qoşunların təmas xəttindəki vəziyyət müzakirə olunub

İyulun 18-də Azərbaycan Respublikasının müdafiə naziri, general-polkovnik Zakir ...

Azərbaycan Prezidenti yanında Vətəndaşlıq Məsələləri Komissiyasının tərkibi dəyişdirilib

18-07-2018-19-30 Xəbərlər

Azərbaycan Prezidenti yanında Vətəndaşlıq Məsələləri Komissiyasının tərkibi dəyişdirilib

Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaş...

Prezident İlham Əliyev: Polipropilen zavodu Azərbaycanın ixrac potensialını böyük dərəcədə artıracaq

18-07-2018-19-17 Xəbərlər

 Prezident İlham Əliyev: Polipropilen zavodu Azərbaycanın ixrac potensialını böyük dərəcədə artıracaq

Polipropilen zavodu Azərbaycanın ixrac potensialını böyük dərəcədə artıracaq.

İtaliya Prezidenti: “SOCAR Polymer” çox əhəmiyyətli bir layihədir

18-07-2018-19-04 Xəbərlər

İtaliya Prezidenti: “SOCAR Polymer” çox əhəmiyyətli bir layihədir

“SOCAR Polymer” çox əhəmiyyətli bir layihədir.

Günnüt xalçalarının təqdimatı keçirilib

18-07-2018-18-46 Xəbərlər

 Günnüt xalçalarının təqdimatı keçirilib

İyulun 18-də Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyində Günnüt xalçalarının təqdimatı olub....

Daşınmaz Əmlak və Torpaq Məsələləri üzrə Dövlət Komitəsində kollegiya iclası keçirilib

18-07-2018-18-30 Xəbərlər

Daşınmaz Əmlak və Torpaq Məsələləri üzrə Dövlət Komitəsində kollegiya iclası keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Daşınmaz Əmlak və Tor...

Rusiya DÇ-2018-in təşkilindən 11 milyard dollar gəlir əldə edib

18-07-2018-18-04 Xəbərlər

Rusiya DÇ-2018-in təşkilindən 11 milyard dollar gəlir əldə edib

Rusiya futbol üzrə 2018-ci il dünya çempionatının (DÇ) təşkilindən 850 milyard r...

Sədərək rayonunda növbəti satış yarmarkası keçirilib

18-07-2018-17-44 Xəbərlər

Sədərək rayonunda növbəti satış yarmarkası keçirilib

Sədərək rayonunda torpaq mülkiyyətçiləri yetişdirdikləri məhsulu bazara çıxarıb ...

Ermənistanın QHT rəhbəri: “Ölkədə media azadlığı görüntü xarakteri daşıyır”

18-07-2018-17-13 Xəbərlər

Ermənistanın QHT rəhbəri: “Ölkədə media azadlığı görüntü xarakteri daşıyır”

“Ermənistanda media azadlığı görüntü xarakteri daşıyır”.

“Badamlı” mineral suyu Çinə ixrac olunacaq

18-07-2018-16-47 Xəbərlər

 “Badamlı” mineral suyu Çinə ixrac olunacaq

“Gəmiqaya Mineral Sular” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin ixrac potensialı ildən...

Naxçıvanda imtahan başa çatıb

18-07-2018-16-25 Xəbərlər

Naxçıvanda imtahan başa çatıb

Dövlət İmtahan Mərkəzinin  bu gün birinci və dördüncü qruplar üçün keçirdiyi imt...

Dövlət Qulluğu Məsələləri üzrə Komissiyada kollegiya iclası keçirilib

18-07-2018-16-04 Xəbərlər

Dövlət Qulluğu Məsələləri üzrə Komissiyada kollegiya iclası keçirilib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri yanın...

“Mançester Yunayted” Ante Rebiç və İvan Perisiç üçün 104 milyon avrosundan keçməyə hazırdır

18-07-2018-15-48 Xəbərlər

“Mançester Yunayted” Ante Rebiç və İvan Perisiç üçün 104 milyon avrosundan keçməyə hazırdır

İngiltərənin “Mançester Yunayted” klubu İtaliyanın “İnter” və Almaniyanın “Ayntr...

“Neftçi” “Uypeşt”lə oyun üçün Macarıstana yola düşüb

18-07-2018-15-32 Xəbərlər

“Neftçi” “Uypeşt”lə oyun üçün Macarıstana yola düşüb

Avropa Liqasının I təsnifat mərhələsinin cavab görüşündə “Uypeşt”in qonağı olaca...

I və IV qruplar üzrə keçirilən qəbul imtahanı yekunlaşıb

18-07-2018-15-06 Xəbərlər

I və IV qruplar üzrə keçirilən qəbul imtahanı yekunlaşıb

İyulun 18-də Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) 2018/2019-cu tədris ili üçün Azərbayca...

Azərbaycan hərbçiləri “Beynəlxalq Ordu Oyunları-2018” yarışlarında iştirak edəcək

18-07-2018-14-41 Xəbərlər

Azərbaycan hərbçiləri “Beynəlxalq Ordu Oyunları-2018” yarışlarında iştirak edəcək

“Beynəlxalq Ordu Oyunları-2018” yarışları çərçivəsində iyulun 28-dən avqustun 11...

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan böyük həcmdə neftini İtaliya istiqamətinə göndərir

18-07-2018-14-28 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan böyük həcmdə neftini İtaliya istiqamətinə göndərir

Azərbaycan böyük həcmdə neftini İtaliya istiqamətinə göndərir.

Avropa Komissiyası internetdə yalan informasiyaya qarşı mübarizə üzrə kodeks layihəsi hazırlayıb

18-07-2018-14-15 Xəbərlər

Avropa Komissiyası internetdə yalan informasiyaya qarşı mübarizə üzrə kodeks layihəsi hazırlayıb

Avropa Komissiyası internetdə yalan informasiyaya qarşı mübarizə aparılması məqs...

Güləşçilərimiz reytinq yarışlarına Türkiyədə hazırlaşırlar

18-07-2018-14-03 Xəbərlər

Güləşçilərimiz reytinq yarışlarına Türkiyədə hazırlaşırlar

Güləş üzrə yığma komandalarımız təqvim planında nəzərdə tutulan qrafik üzrə qarş...

Tələbə – həkimlər Türkiyədən qayıdıblar

18-07-2018-12-45 Xəbərlər

Tələbə – həkimlər Türkiyədən qayıdıblar

Naxçıvan Dövlət Universitetinin Televiziya, mətbuat və ictimaiyyətlə əlaqələr bö...

Yallılar milli sərvətimizdir

18-07-2018-12-20 Xəbərlər

Yallılar milli sərvətimizdir

Azərbaycan xalq musiqisinin, musiqi folklorumuzun çox geniş yayılmış və qədim ta...

Azərbaycan və İtaliya prezidentləri mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər

18-07-2018-12-05 Xəbərlər

Azərbaycan və İtaliya prezidentləri mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər

NUHÇIXAN xəbər verir ki, iyulun 18-də sənədlərin imzalanması mərasimindən sonra ...

Qurban Qurbanov: Bizi çətin və maraqlı oyun gözləyir

18-07-2018-11-58 Xəbərlər

Qurban Qurbanov: Bizi çətin və maraqlı oyun gözləyir

İlk oyunda qələbə qazanmağımıza baxmayaraq, güclü rəqibə qarşı oynayırıq. Daha ç...

Bəhruz Quliyev: Azərbaycanda jurnalistlərin öz iradələrini azad şəkildə ifadə etmələri üçün bütün imkanlar yaradılıb

18-07-2018-11-42 Xəbərlər

Bəhruz Quliyev: Azərbaycanda jurnalistlərin öz iradələrini azad şəkildə ifadə etmələri üçün bütün imkanlar yaradılıb

Müstəqil Azərbaycan demokratik inkişaf yolu seçən ölkə kimi mətbuatın dövlət və ...

Nehrəm qarpızı

18-07-2018-11-25 Xəbərlər

Nehrəm qarpızı

Qədim diyarımız zəngin mədəniyyəti, çoxəsrlik tarixi ilə yanaşı, həm də təbiətin...

Mütəxəssislər yaylaqda olublar

18-07-2018-11-15 Xəbərlər

 Mütəxəssislər yaylaqda olublar

NUHÇIXAN–ın verdiyi xəbərə görə Batabat yaylağında  qoyunçuluq təsərrüfatı  sahi...