Naxçıvan Muxtar Respublikası - 93

Fevralın 9-da çoxəsrlik Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində mühüm yer tutan Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılmasının 93-cü ildönümü tamam olur.

1924-cü il fevralın 9-da Naxçıvanın muxtariyyət qazanması ilə birlikdə düşmənlərimizin ölkəmizə qarşı həyata keçirməyə çalışdığı çirkin planlara ciddi zərbə vurulub. Dahi şəxsiyyət, ulu öndər Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılmasını Azərbaycan xalqının olduqca mürəkkəb bir siyasi şəraitdə əldə etdiyi böyük tarixi nailiyyət adlandırması da bu baxımdan təsadüfi deyil.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının yerləşdiyi region tarixboyu özünün daha çox strateji və siyasi əhəmiyyəti ilə diqqəti cəlb edib. Təsadüfi deyil ki, qədim dövrlərdən bəri bu diyarı “Şərqin qapısı” adlandırırlar. Müasir dövrümüzdə tanınmış strateqlər yüzilliklərin çətin tarixi-siyasi süzgəcindən keçib gələn bu ifadəni yenə müasir dövrün reallıqları prizmasında qiymətləndirərək böyük həqiqəti bir daha ifadə edirlər: Naxçıvan bu gün də Şərqin qapısıdır və onun muxtariyyət qazanması regional önəmə malik siyasi hadisə olmaqla yanaşı, mühüm strateji əhəmiyyətə malik olan bölgənin Azərbaycanın tərkibində qalmasına şərait yaradıb. Yəni muxtariyyət həm də ölkəmizin ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanılması baxımından vacib amil kimi diqqətləri cəlb edir.

Muxtariyyət məsələsinin siyasi gündəmdə yerini almasının əsas səbəbi isə 1920-ci il dekabrın 2-də Rusiya və Ermənistan arasında bağlanmış hərbi-siyasi saziş olub. Həmin sazişə əsasən, qədim Azərbaycan torpağı olan Zəngəzur Ermənistana verilib və beləliklə, Naxçıvan məqsədli şəkildə Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı salınıb. Bu, Naxçıvanın muxtariyyət məsələsini zərurətə çevirib. Bu zərurət ilk növbədə Azərbaycana məxsus ərazinin qorunması vacibliyindən irəli gəlirdi. 

Naxçıvanın muxtariyyətini beynəlxalq unikal bir model, hüquqi, siyasi və tarixi baxımdan bir fenomen kimi qiymətləndirirlər. Çünki Naxçıvanın muxtariyyəti daxili qanunvericiliklə yanaşı, həm də beynəlxalq müqavilələrlə müəyyən olunub. Bu məsələdə Naxçıvanın qabaqcıl ziyalılarının səyləri və qardaş Türkiyənin mövqeyi qədim diyarı dəhşətli aqibətdən xilas edib. AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik İsmayıl Hacıyev qeyd edir ki, muxtariyyət statusu Rusiya ilə Türkiyə arasında bağlanılan Moskva müqaviləsi ilə, daha sonra isə Türkiyə ilə Cənubi Qafqaz respublikaları arasında imzalanan Qars müqaviləsi ilə rəsmiləşdirilib: “Həm ərazi baxımından Azərbaycandan ayrı düşdüyünə, həm də iki beynəlxalq müqaviləyə əsasən Naxçıvana muxtariyyət statusu verilib. Muxtariyyət statusu Naxçıvanın gələcək taleyində çox mühüm rol oynayıb. Bu statusun verdiyi imkanlar ermənilərin uzun müddət Naxçıvana sahib olmaq uğrunda mübarizəsinin qarşısını alıb”.

Reallıqdır ki, Azərbaycandan ayrı salınmış geostrateji baxımdan əhəmiyyətli bir bölgədə vahid idarəçiliyin həyata keçirilməsi, pərakəndəliyin aradan qaldırılması yalnız muxtariyyət statusunun əldə edilməsi ilə mümkün ola bilərdi. Bu baxımdan, Naxçıvana Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət verilməsi ən düzgün qərar idi. Lakin qabaqcıl ictimai-siyasi yanaşmanın məhsulu olan bu qərar böyük dövlətlər tərəfindən ciddi müqavimətlə qarşılanırdı. Çünki onlar Naxçıvanı Ermənistanın tərkib hissəsi kimi görmək istəyirdilər. Bu səbəbdən Behbud ağa Şahtaxtinski Sovet Rusiyası rəhbərliyi ilə iş aparır və bolşevik Rusiyasının rəhbəri Vladimir Leninə “Naxçıvanın Ermənistana verilməsi xalqın özünütəyin prinsipini və Sovet Azərbaycanının hüquqlarını pozur”, - deyirdi. Tiflisdəki Amerika generalı Haskelə Naxçıvanın, Şərur-Dərələyəzin və Vedibasarın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu əsaslandıran Əli Səbri Qasımov isə “Naxçıvanın və digər regionların əhalisi bu ərazilərin erməni hökumətinə verilməsinə necə baxar?” sualına “Əldə silah ləyaqətli ölümü üstün tutaraq bu hökuməti var qüvvələri ilə rədd edərlər” -  cavabını verib.

1921-ci il martın 16-da Rusiya ilə Türkiyə arasında imzalanan “Dostluq və qardaşlıq haqqında” Moskva müqaviləsində Behbud ağa Şahtaxtinskinin təklifləri nəzərə alınaraq Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət verilməsi öz əksini tapıb. Moskva müqaviləsinin üçüncü maddəsinə əsasən, Naxçıvan vilayəti “Azərbaycanın qəyyumluğu altında muxtar ərazi olurdu, bir şərtlə ki, Azərbaycan bu qəyyumluğu üçüncü dövlətə güzəştə getməyəcəkdir”.

Türkiyəli professor İbrahim Ethem Atnur deyir ki, Moskva anlaşmasında Türkiyənin Şərq sərhədləri ilə yanaşı, Naxçıvanın hüquqi-siyasi statusu da müəyyənləşib: “Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində qalması və muxtar respublika olması bu müqavilə ilə təmin edilib. Əslində, Türkiyə Naxçıvanı öz ərazisinə daxil etmək niyyətində idi. Lakin keçmiş Sovet Rusiyası bunu qəbul etmədi. Onlar torpağa ehtiyacı olduğunu iddia edərək Naxçıvanın Ermənistanın tərkibinə verilməsi şərtini irəli sürüblər. Bu, müzakirələrdə ciddi problemə səbəb olsa da, sonda ədalət zəfər çalıb”.

Naxçıvan əhalisinin və ziyalılarının inadlı mübarizəsi, Türkiyə hökumətinin tutduğu ədalətli mövqe nəticəsində 1921-ci ildə imzalanan Moskva və Qars müqavilələri bölgənin gələcək taleyini müəyyənləşdirib. 1924-cü il fevralın 9-da məhz bu sənədlər əsasında Naxçıvan Muxtar Respublikası yaradılıb. 

Naxçıvanın muxtariyyət statusuna malik olması onun təhlükəsizliyinin, ərazi bütövlüyünün qorunmasında müstəsna rol oynayıb. Muxtariyyət statusu erməni təcavüzünə məruz qalan Naxçıvanın 1990-cı il yanvarın 19-da keçmiş SSRİ-nin tərkibindən çıxaraq özünü müstəqil respublika elan etməsinə imkan verib. Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin qərarında qeyd olunurdu ki, bu qərar muxtar respublikanın ərazi bütövlüyü və vətəndaşlarının həyatı təhlükə qarşısında qaldığı və beynəlxalq hüquqi qüvvəsi olan Qars müqaviləsinin şərtlərinin kobud surətdə pozulduğu üçün qəbul edilib. Bu, beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Naxçıvana yönəldilməsinə və Azərbaycanın tarixi ərazisinin qorunub saxlanmasına imkan yaradıb. Məhz buna görə də Naxçıvanın ərazisi kimi, onun muxtariyyət statusu da zaman-zaman məkrli düşmənin hədəfinə çevrilib.

1990-cı ilin iyul ayında Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin Naxçıvana gəlməsi, burada yaşayıb siyasi fəaliyyət göstərməsi muxtar respublika ərazisini işğaldan, muxtariyyətini isə ləğv olunmaq təhlükəsindən xilas edib. Bu illərdə dahi şəxsiyyətin Türkiyə Respublikasına səfəri zamanı Moskva və Qars müqavilələrini yenidən gündəmə gətirərək dünya ictimaiyyətinin diqqətini Ermənistanın təcavüzkar siyasətinə yönəltməsi Naxçıvanın muxtariyyət statusuna ikinci ömür bəxş edib.

Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikası uğurla inkişaf edir, yeni-yeni nailiyyətlər qazanır. Naxçıvanın muxtariyyətini möhkəmləndirən mühüm amillərdən biri də, şübhəsiz, ötən 93 il ərzində buradakı sosial-iqtisadi inkişafdır. Ancaq bu da reallıqdır ki, Naxçıvanda son 21 ildə gedən sosial-iqtisadi inkişaf prosesləri, quruculuq-abadlıq işləri nəinki muxtariyyətin qalan 72 ilində, hətta Naxçıvanın mövcudluğunun 5 min ilində də nəzərə çarpmayıb. Yüksək iqtisadi potensiala malik olan muxtar respublikada bu gün  bütün dövlət proqramlarının, infrastruktur layihələrinin böyük uğurla həyata keçirilməsi sayəsində Naxçıvan regionun cazibə mərkəzinə çevrilib. Məhz bu səbəbdən muxtar respublika hazırda mötəbər beynəlxalq tədbirlərin təşkil olunduğu məkan kimi dünyada şöhrət qazanıb. Bütün bunlar həm də muxtariyyətin bəhrələridir.

Rauf Kəngərli

NTV xəbər

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb

23-01-2018-14-55 Hits:60 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb

Naxçıvan Muxtar Respublikasında  yanvarın 24-nə  gözlənilən hava proqnozu açıqla...

Cüdoçularımız Fransada və Almaniyada keçiriləcək beynəlxalq yarışlarda iştirak edəcəklər

23-01-2018-14-28 Hits:65 Xəbərlər

Cüdoçularımız Fransada və Almaniyada keçiriləcək beynəlxalq yarışlarda iştirak edəcəklər

Gələn ay Fransanın paytaxtı Parisdə və Almaniyanın Düsseldorf şəhərində cüdo üzr...

Azərbaycan dünyanın ən yaxşı ölkələrinin reytinqində beş pillə irəliləyib

23-01-2018-14-00 Hits:112 Xəbərlər

Azərbaycan dünyanın ən yaxşı ölkələrinin reytinqində beş pillə irəliləyib

ABŞ-ın “U.S. News & World Report” jurnalı 2018-ci il üçün dünyanın ən yaxşı ...

Fobi ya və onun növləri

23-01-2018-13-26 Hits:122 Xəbərlər

Fobi ya və onun növləri

Fobiya sözü yunan dilindən tərcümədə qorxu, həyəcan mənası verir. Bəzən qorxu hi...

Şərurda oxunması zəruri olan kitabların müzakirəsi olub

23-01-2018-12-46 Hits:208 Xəbərlər

Şərurda  oxunması zəruri olan kitabların müzakirəsi olub

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi   Sədrinin 28 avqust 2017-ci il tari...

“Instagram”da istifadəçinin son giriş vaxtı göstəriləcək

23-01-2018-12-07 Hits:97 Xəbərlər

“Instagram”da istifadəçinin son giriş vaxtı göstəriləcək

“Instagram”da tətbiq edilmiş yeni funksiya istifadəçinin proqrama son daxilolma ...

“Eurovision-2018” mahnı müsabiqəsinə akkreditasiya başlanır

23-01-2018-11-40 Hits:89 Xəbərlər

“Eurovision-2018” mahnı müsabiqəsinə akkreditasiya başlanır

Yanvarın 29-dan “Eurovision-2018” mahnı müsabiqəsinə akkreditasiya başlanır.

Naxçıvan rəssamları İkinci Beynəlxalq Türk dünyası Sənət Festivalında iştirak edirlər

23-01-2018-11-16 Hits:121 Xəbərlər

Naxçıvan rəssamları İkinci Beynəlxalq Türk dünyası Sənət Festivalında iştirak edirlər

Yanvarın 22-də Türkiyənin Adana şəhərində II Beynəlxalq Türk dünyası Sənət Festi...

Yanvarın 23-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

23-01-2018-10-47 Hits:68 Xəbərlər

Yanvarın 23-də xarici valyutaların manata qarşı məzənnələri

Azərbaycan Mərkəzi Bankı 23 yanvar tarixinə valyuta məzənnələrini açıqlayıb.

Türkiyədən Azərbaycana daşınan yük ilk dəfə olaraq İranın Astara limanından gəmi ilə yola salınıb

23-01-2018-10-23 Hits:142 Xəbərlər

Türkiyədən Azərbaycana daşınan yük ilk dəfə olaraq İranın Astara limanından gəmi ilə yola salınıb

Türkiyədən Azərbaycana daşınan yük ilk dəfə olaraq İranın Astara limanından gəmi...

Azərbaycan neftinin bir barreli 70,94 dollara satılır

23-01-2018-09-55 Hits:98 Xəbərlər

 Azərbaycan neftinin bir barreli 70,94 dollara satılır

Dünya birjalarında neftin qiyməti yenidən bahalaşıb.

Naxçıvana səs verək, qədim diyarımızı gənclər paytaxtı seçək! - VİDEO

23-01-2018-09-28 Hits:1362 Xəbərlər

Naxçıvana səs verək, qədim diyarımızı gənclər paytaxtı seçək! - VİDEO

Naxçıvan 2018-ci ildə “Gənclər Paytaxtı” seçilməyə iddialı namizədir.

Ötən günün mənzərəsi

23-01-2018-09-00 Hits:425 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi

Naxçıvan televiziyası muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqtisadi yen...

Türkiyə ordusu Afrində strateji yüksəkliyi ələ keçirdi

22-01-2018-23-47 Hits:345 Xəbərlər

Türkiyə ordusu Afrində strateji yüksəkliyi ələ keçirdi

Türkiyə ordusu Afrin bölgəsində "Zeytun budağı" əməliyyatı çərçivəsində ...

İslam Cabbarov: Pəhriz saxlamaqla bir çox xəstəlikləri müalicə etmək mümkündür

22-01-2018-23-00 Hits:304 Xəbərlər

İslam Cabbarov: Pəhriz saxlamaqla bir çox xəstəlikləri müalicə etmək mümkündür

Uzunömürlü və sağlam yaşamaq istəyən düzgün qidalanmalı, müntəzəm fiziki işlə mə...

Benzinin 1 litri ən ucuz Venesuelada və Türkmənistanda, ən baha İslandiyada satılır

22-01-2018-21-08 Hits:441 Xəbərlər

Benzinin 1 litri ən ucuz Venesuelada və Türkmənistanda, ən baha İslandiyada satılır

2018-ci ilin yanvarında dünyada benzinin orta qiyməti 1 litr üçün 1,14 ABŞ dolla...

Prezident İlham Əliyevin Davosda Dünya İqtisadi Forumunun prezidenti ilə görüşü keçirilib

22-01-2018-20-38 Hits:106 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyevin Davosda Dünya İqtisadi Forumunun prezidenti ilə görüşü keçirilib

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Dünya İqtisadi Forumunun il...

Naxçıvan qarnizonu qoşunlarında döyüş hazırlığına dair yekun müşavirə keçirilib, xidmətdə fərqlənənlər mükafatlandırılıb

22-01-2018-20-12 Hits:408 Xəbərlər

Naxçıvan qarnizonu qoşunlarında  döyüş hazırlığına dair yekun müşavirə keçirilib,  xidmətdə fərqlənənlər mükafatlandırılıb

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun tapşırığına əs...

Şərur, Ordubad, Culfa və Kəngərli rayonlarında çağırışçı gənclər ordu sıralarına yola salınıb

22-01-2018-19-20 Hits:309 Xəbərlər

Şərur, Ordubad, Culfa və Kəngərli rayonlarında çağırışçı gənclər ordu sıralarına yola salınıb

Naxcivantv.az xəbər verir ki bu gün Şərur, Ordubad, Culfa və Kəngərli rayonların...

Həmyerlimizin məqaləsi Moskvada dərc olunub

22-01-2018-18-48 Hits:157 Xəbərlər

Həmyerlimizin məqaləsi Moskvada dərc olunub

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsi, İncəsənət, Dil və Ədəbiyya...

“Almaniya ilə əməkdaşlığa uyğunlaşma Jurnalı”nda Naxçıvan haqqında məqalə dərc edilib

22-01-2018-18-06 Hits:74 Xəbərlər

“Almaniya ilə əməkdaşlığa uyğunlaşma Jurnalı”nda Naxçıvan haqqında məqalə dərc edilib

Ötən il sentyabrın 27-də Almaniya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Cəmiyyətinin (GİZ) layih...

Naxçıvanda Görkəmli rəssam Bəhruz Kəngərlinin anadan olmasının 126-cı ildönümü qeyd olunub

22-01-2018-17-38 Hits:134 Xəbərlər

Naxçıvanda Görkəmli rəssam Bəhruz Kəngərlinin anadan  olmasının 126-cı  ildönümü qeyd olunub

Naxçıvan Muxtar Respublikası Rəssamlar Birliyi tərəfindən Görkəmli rəssam Bəhruz...

“Samsung Galaxy S9+” smartfonunun real fotoşəkilləri dərc edilib

22-01-2018-17-00 Hits:122 Xəbərlər

“Samsung Galaxy S9+” smartfonunun real fotoşəkilləri dərc edilib

“Samsung” şirkətinin qabaqcıl “Samsung Galaxy S9” və “Samsung Galaxy S9+” smartf...

Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu ilə Çindən Avropaya yüklərin daşınmasına başlanılıb

22-01-2018-16-14 Hits:158 Xəbərlər

Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu ilə Çindən Avropaya yüklərin daşınmasına başlanılıb

Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu ilə Çindən Avropaya yüklərin daşınmasına başlanılıb...

Azərbaycan inklüziv inkişaf indeksinin lideri olan ilk üç ölkə sırasına daxil olub

22-01-2018-15-34 Hits:79 Xəbərlər

Azərbaycan inklüziv inkişaf indeksinin lideri olan ilk üç ölkə sırasına daxil olub

Azərbaycan 2018-ci ildə Dünya İqtisadi Forumunun (DİF) ənənəvi inklüziv inkişaf ...

Azərbaycan atleti “Kuldiga Catherines Cup” beynəlxalq turnirinin qızıl medalına sahib olub

22-01-2018-15-02 Hits:135 Xəbərlər

 Azərbaycan atleti “Kuldiga Catherines Cup” beynəlxalq turnirinin qızıl medalına sahib olub

Latviyada atletika üzrə “Kuldiga Catherines Cup” beynəlxalq turniri keçirilib.

DTX-dan əməliyyat: son illərin ən iri mütəşəkkil qaçaqmalçılığı ifşa olundu

22-01-2018-14-41 Hits:903 Xəbərlər

DTX-dan əməliyyat: son illərin ən iri mütəşəkkil qaçaqmalçılığı ifşa olundu

Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin (DTX) Azərbaycanda valyuta dövriyyəsində manipu...

Termometr sınanda...

22-01-2018-14-08 Hits:255 Xəbərlər

Termometr sınanda...

Ən çox narahatlıq doğuran məsələlərdən biri bədən hərarətinin ölçülməsi zamanı v...

“Facebook” istifadəçiləri xəbər mənbələrinin etibarlığını qiymətləndirmək imkanı əldə ediblər

22-01-2018-13-38 Hits:144 Xəbərlər

“Facebook” istifadəçiləri xəbər mənbələrinin etibarlığını qiymətləndirmək imkanı əldə ediblər

“Facebook” istifadəçiləri xəbər lentinə daxil olan xəbər mənbələrinin etibarlığı...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb

22-01-2018-12-50 Hits:252 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu açıqlanıb

Naxçıvan Muxtar Respublikasında  yanvarın 23-nə  gözlənilən hava proqnozu açıqla...