Naxçıvan Muxtar Respublikası - 93

Fevralın 9-da çoxəsrlik Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində mühüm yer tutan Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılmasının 93-cü ildönümü tamam olur.

1924-cü il fevralın 9-da Naxçıvanın muxtariyyət qazanması ilə birlikdə düşmənlərimizin ölkəmizə qarşı həyata keçirməyə çalışdığı çirkin planlara ciddi zərbə vurulub. Dahi şəxsiyyət, ulu öndər Heydər Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılmasını Azərbaycan xalqının olduqca mürəkkəb bir siyasi şəraitdə əldə etdiyi böyük tarixi nailiyyət adlandırması da bu baxımdan təsadüfi deyil.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının yerləşdiyi region tarixboyu özünün daha çox strateji və siyasi əhəmiyyəti ilə diqqəti cəlb edib. Təsadüfi deyil ki, qədim dövrlərdən bəri bu diyarı “Şərqin qapısı” adlandırırlar. Müasir dövrümüzdə tanınmış strateqlər yüzilliklərin çətin tarixi-siyasi süzgəcindən keçib gələn bu ifadəni yenə müasir dövrün reallıqları prizmasında qiymətləndirərək böyük həqiqəti bir daha ifadə edirlər: Naxçıvan bu gün də Şərqin qapısıdır və onun muxtariyyət qazanması regional önəmə malik siyasi hadisə olmaqla yanaşı, mühüm strateji əhəmiyyətə malik olan bölgənin Azərbaycanın tərkibində qalmasına şərait yaradıb. Yəni muxtariyyət həm də ölkəmizin ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanılması baxımından vacib amil kimi diqqətləri cəlb edir.

Muxtariyyət məsələsinin siyasi gündəmdə yerini almasının əsas səbəbi isə 1920-ci il dekabrın 2-də Rusiya və Ermənistan arasında bağlanmış hərbi-siyasi saziş olub. Həmin sazişə əsasən, qədim Azərbaycan torpağı olan Zəngəzur Ermənistana verilib və beləliklə, Naxçıvan məqsədli şəkildə Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı salınıb. Bu, Naxçıvanın muxtariyyət məsələsini zərurətə çevirib. Bu zərurət ilk növbədə Azərbaycana məxsus ərazinin qorunması vacibliyindən irəli gəlirdi. 

Naxçıvanın muxtariyyətini beynəlxalq unikal bir model, hüquqi, siyasi və tarixi baxımdan bir fenomen kimi qiymətləndirirlər. Çünki Naxçıvanın muxtariyyəti daxili qanunvericiliklə yanaşı, həm də beynəlxalq müqavilələrlə müəyyən olunub. Bu məsələdə Naxçıvanın qabaqcıl ziyalılarının səyləri və qardaş Türkiyənin mövqeyi qədim diyarı dəhşətli aqibətdən xilas edib. AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik İsmayıl Hacıyev qeyd edir ki, muxtariyyət statusu Rusiya ilə Türkiyə arasında bağlanılan Moskva müqaviləsi ilə, daha sonra isə Türkiyə ilə Cənubi Qafqaz respublikaları arasında imzalanan Qars müqaviləsi ilə rəsmiləşdirilib: “Həm ərazi baxımından Azərbaycandan ayrı düşdüyünə, həm də iki beynəlxalq müqaviləyə əsasən Naxçıvana muxtariyyət statusu verilib. Muxtariyyət statusu Naxçıvanın gələcək taleyində çox mühüm rol oynayıb. Bu statusun verdiyi imkanlar ermənilərin uzun müddət Naxçıvana sahib olmaq uğrunda mübarizəsinin qarşısını alıb”.

Reallıqdır ki, Azərbaycandan ayrı salınmış geostrateji baxımdan əhəmiyyətli bir bölgədə vahid idarəçiliyin həyata keçirilməsi, pərakəndəliyin aradan qaldırılması yalnız muxtariyyət statusunun əldə edilməsi ilə mümkün ola bilərdi. Bu baxımdan, Naxçıvana Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət verilməsi ən düzgün qərar idi. Lakin qabaqcıl ictimai-siyasi yanaşmanın məhsulu olan bu qərar böyük dövlətlər tərəfindən ciddi müqavimətlə qarşılanırdı. Çünki onlar Naxçıvanı Ermənistanın tərkib hissəsi kimi görmək istəyirdilər. Bu səbəbdən Behbud ağa Şahtaxtinski Sovet Rusiyası rəhbərliyi ilə iş aparır və bolşevik Rusiyasının rəhbəri Vladimir Leninə “Naxçıvanın Ermənistana verilməsi xalqın özünütəyin prinsipini və Sovet Azərbaycanının hüquqlarını pozur”, - deyirdi. Tiflisdəki Amerika generalı Haskelə Naxçıvanın, Şərur-Dərələyəzin və Vedibasarın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu əsaslandıran Əli Səbri Qasımov isə “Naxçıvanın və digər regionların əhalisi bu ərazilərin erməni hökumətinə verilməsinə necə baxar?” sualına “Əldə silah ləyaqətli ölümü üstün tutaraq bu hökuməti var qüvvələri ilə rədd edərlər” -  cavabını verib.

1921-ci il martın 16-da Rusiya ilə Türkiyə arasında imzalanan “Dostluq və qardaşlıq haqqında” Moskva müqaviləsində Behbud ağa Şahtaxtinskinin təklifləri nəzərə alınaraq Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət verilməsi öz əksini tapıb. Moskva müqaviləsinin üçüncü maddəsinə əsasən, Naxçıvan vilayəti “Azərbaycanın qəyyumluğu altında muxtar ərazi olurdu, bir şərtlə ki, Azərbaycan bu qəyyumluğu üçüncü dövlətə güzəştə getməyəcəkdir”.

Türkiyəli professor İbrahim Ethem Atnur deyir ki, Moskva anlaşmasında Türkiyənin Şərq sərhədləri ilə yanaşı, Naxçıvanın hüquqi-siyasi statusu da müəyyənləşib: “Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində qalması və muxtar respublika olması bu müqavilə ilə təmin edilib. Əslində, Türkiyə Naxçıvanı öz ərazisinə daxil etmək niyyətində idi. Lakin keçmiş Sovet Rusiyası bunu qəbul etmədi. Onlar torpağa ehtiyacı olduğunu iddia edərək Naxçıvanın Ermənistanın tərkibinə verilməsi şərtini irəli sürüblər. Bu, müzakirələrdə ciddi problemə səbəb olsa da, sonda ədalət zəfər çalıb”.

Naxçıvan əhalisinin və ziyalılarının inadlı mübarizəsi, Türkiyə hökumətinin tutduğu ədalətli mövqe nəticəsində 1921-ci ildə imzalanan Moskva və Qars müqavilələri bölgənin gələcək taleyini müəyyənləşdirib. 1924-cü il fevralın 9-da məhz bu sənədlər əsasında Naxçıvan Muxtar Respublikası yaradılıb. 

Naxçıvanın muxtariyyət statusuna malik olması onun təhlükəsizliyinin, ərazi bütövlüyünün qorunmasında müstəsna rol oynayıb. Muxtariyyət statusu erməni təcavüzünə məruz qalan Naxçıvanın 1990-cı il yanvarın 19-da keçmiş SSRİ-nin tərkibindən çıxaraq özünü müstəqil respublika elan etməsinə imkan verib. Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Sovetinin qərarında qeyd olunurdu ki, bu qərar muxtar respublikanın ərazi bütövlüyü və vətəndaşlarının həyatı təhlükə qarşısında qaldığı və beynəlxalq hüquqi qüvvəsi olan Qars müqaviləsinin şərtlərinin kobud surətdə pozulduğu üçün qəbul edilib. Bu, beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Naxçıvana yönəldilməsinə və Azərbaycanın tarixi ərazisinin qorunub saxlanmasına imkan yaradıb. Məhz buna görə də Naxçıvanın ərazisi kimi, onun muxtariyyət statusu da zaman-zaman məkrli düşmənin hədəfinə çevrilib.

1990-cı ilin iyul ayında Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin Naxçıvana gəlməsi, burada yaşayıb siyasi fəaliyyət göstərməsi muxtar respublika ərazisini işğaldan, muxtariyyətini isə ləğv olunmaq təhlükəsindən xilas edib. Bu illərdə dahi şəxsiyyətin Türkiyə Respublikasına səfəri zamanı Moskva və Qars müqavilələrini yenidən gündəmə gətirərək dünya ictimaiyyətinin diqqətini Ermənistanın təcavüzkar siyasətinə yönəltməsi Naxçıvanın muxtariyyət statusuna ikinci ömür bəxş edib.

Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikası uğurla inkişaf edir, yeni-yeni nailiyyətlər qazanır. Naxçıvanın muxtariyyətini möhkəmləndirən mühüm amillərdən biri də, şübhəsiz, ötən 93 il ərzində buradakı sosial-iqtisadi inkişafdır. Ancaq bu da reallıqdır ki, Naxçıvanda son 21 ildə gedən sosial-iqtisadi inkişaf prosesləri, quruculuq-abadlıq işləri nəinki muxtariyyətin qalan 72 ilində, hətta Naxçıvanın mövcudluğunun 5 min ilində də nəzərə çarpmayıb. Yüksək iqtisadi potensiala malik olan muxtar respublikada bu gün  bütün dövlət proqramlarının, infrastruktur layihələrinin böyük uğurla həyata keçirilməsi sayəsində Naxçıvan regionun cazibə mərkəzinə çevrilib. Məhz bu səbəbdən muxtar respublika hazırda mötəbər beynəlxalq tədbirlərin təşkil olunduğu məkan kimi dünyada şöhrət qazanıb. Bütün bunlar həm də muxtariyyətin bəhrələridir.

Rauf Kəngərli

NTV xəbər

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvanlı şagirdlər fənn olimpiadasında fərqləniblər

23-04-2018-20-44 Hits:94 Xəbərlər

Naxçıvanlı şagirdlər fənn olimpiadasında fərqləniblər

Naxcivantv.az-a Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyindən verilən məluma...

“Dədə-Qorqud yurdu-Naxçıvan” Tarixi-Coğrafi və Etnoqrafik Atlası işıq üzü görüb

23-04-2018-20-18 Hits:107 Xəbərlər

“Dədə-Qorqud yurdu-Naxçıvan” Tarixi-Coğrafi və Etnoqrafik Atlası işıq üzü görüb

Naxcivantv.az xəbər verir ki, AMEA-nın Naxçıvan Bölməsində atlasın təqdimat məra...

Əlahiddə Ümumqoşun Orduda keçirilən komanda-qərargah təlimi başa çatıb-VİDEO

23-04-2018-20-02 Hits:189 Xəbərlər

Əlahiddə Ümumqoşun Orduda keçirilən komanda-qərargah təlimi başa çatıb-VİDEO

2018-ci ilin hazırlıq planına uyğun olaraq Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun bir neçə b...

Muxtar Babayev ekologiya və təbii sərvətlər naziri təyin edilib

23-04-2018-19-46 Hits:383 Xəbərlər

Muxtar Babayev ekologiya və təbii sərvətlər naziri təyin edilib

Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin yeni tərkib...

Fuad Nağıyev Dövlət Turizm Agentliyinin sədri təyin olunub

23-04-2018-19-42 Hits:112 Xəbərlər

Fuad Nağıyev Dövlət Turizm Agentliyinin sədri təyin olunub

Fuad Nağıyev Dövlət Turizm Agentliyinin sədri təyin olunub

Fuad Muradov Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri təyin edilib

23-04-2018-19-31 Hits:183 Xəbərlər

Fuad Muradov Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri təyin edilib

Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin yeni tərkib...

Ceyhun Bayramov təhsil naziri təyin edilib

23-04-2018-19-27 Hits:296 Xəbərlər

Ceyhun Bayramov təhsil naziri təyin edilib

Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin yeni tərkib...

Səfər Mehdiyev Dövlət Gömrük Komitəsinin sədri təyin edilib

23-04-2018-19-25 Hits:868 Xəbərlər

Səfər Mehdiyev Dövlət Gömrük Komitəsinin sədri təyin edilib

Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin yeni tərkib...

Ali Məclisin Sədri sərəncam imzaladı

23-04-2018-19-20 Hits:3588 Xəbərlər

Ali Məclisin Sədri sərəncam imzaladı

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov aprelin 23-də   ...

Prezident İlham Əliyev Nazirlər Kabinetinin yeni üzvlərini təyin edib

23-04-2018-19-07 Hits:1054 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev Nazirlər Kabinetinin yeni üzvlərini təyin edib

Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin yeni tərkib...

Müdafiə Nazirliyi: Cəbhə xəttində heç bir hərbi texnikanın cəmləşməsi həyata keçirilmir

23-04-2018-18-25 Hits:110 Xəbərlər

Müdafiə Nazirliyi: Cəbhə xəttində heç bir hərbi texnikanın cəmləşməsi həyata keçirilmir

Cəbhə xəttində heç bir hərbi texnikanın cəmləşməsi həyata keçirilmir.

Yeniyetmələr arasında sərbəst güləş üzrə Naxçıvan şəhər birinciliyinə yekun vurulub

23-04-2018-18-05 Hits:104 Xəbərlər

Yeniyetmələr arasında sərbəst güləş üzrə Naxçıvan şəhər birinciliyinə yekun vurulub

Naxçıvan şəhərindəki İslam Hümbətov adına Uşaq-Gənclər İdman Məktəbində “Zərərli...

Yeni nazir kollektivə təqdim edilib

23-04-2018-17-47 Hits:455 Xəbərlər

Yeni nazir kollektivə təqdim edilib

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 21 aprel 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə ...

Şərur rayonunda növbəti əmək yarmarkası keçirilib

23-04-2018-17-30 Hits:196 Xəbərlər

Şərur rayonunda növbəti əmək yarmarkası keçirilib

Şərur rayonunda təşkil edilən əmək yarmarkasına 45 müəssisədən 300 boş iş yeri ç...

Təmiz şəhər,sağlam gələcək !

23-04-2018-17-16 Hits:158 Xəbərlər

Təmiz şəhər,sağlam gələcək !

Şəhərimizin ağacları , yaşıllığı , parkları hamımızındır. Onun təmizliyi özümüzü...

Avropada Marsa göndəriləcək robot-roverlər hazırlanıb

23-04-2018-17-02 Hits:149 Xəbərlər

 Avropada Marsa göndəriləcək robot-roverlər hazırlanıb

Avropada “Struktur termal model” (“STM”) adlandırılan və 2020-ci ildə Mars plane...

Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin nümayəndə heyəti Tehrana səfər edib

23-04-2018-16-53 Hits:97 Xəbərlər

Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin nümayəndə heyəti Tehrana səfər edib

Hərbi Dəniz Qüvvələri (HDQ) komandanı vəzifəsini icra edən 1-ci dərəcəli kapitan...

Serj Sarkisyan istefa verib

23-04-2018-16-39 Hits:251 Xəbərlər

Serj Sarkisyan istefa verib

Ermənistanın baş naziri Serj Sarkisyan istefa verib.

Prezident İlham Əliyev əfqanıstanlı həmkarına başsağlığı verib

23-04-2018-16-31 Hits:130 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev əfqanıstanlı həmkarına başsağlığı verib

Prezident İlham Əliyev Əfqanıstan Prezidenti Məhəmməd Əşrəf Qaniyə başsağlığı mə...

Milli Məclisin iqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin iclasında 9 qanun layihəsinə baxılıb

23-04-2018-16-18 Hits:132 Xəbərlər

Milli Məclisin iqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin iclasında 9 qanun layihəsinə baxılıb

Aprelin 23-də Milli Məclisin iqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin...

Yeni kənd təsərrüfatı naziri İnam Kərimov kollektivə təqdim edilib

23-04-2018-16-04 Hits:409 Xəbərlər

Yeni kənd təsərrüfatı naziri İnam Kərimov kollektivə təqdim edilib

Aprelin 23-də Prezident Administrasiyasının rəhbəri Ramiz Mehdiyev yeni təyin ol...

“Azərbaycan dili” fənnindən imtahanın nəticələri açıqlanıb

23-04-2018-15-50 Hits:153 Xəbərlər

“Azərbaycan dili” fənnindən imtahanın nəticələri açıqlanıb

Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) aprelin 22-də Bakı, Sumqayıt, Naxçıvan, Gəncə, Ş...

Əli Həsənov: ABŞ Dövlət Departamentinin Azərbaycandakı vəziyyətə münasibəti həmişəki kimi yenə də tendensioz xarakter daşıyır

23-04-2018-15-37 Hits:125 Xəbərlər

Əli Həsənov: ABŞ Dövlət Departamentinin Azərbaycandakı vəziyyətə münasibəti həmişəki kimi yenə də tendensioz xarakter daşıyır

Azərbaycan Prezidentinin ictimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi Əli Həsənov  aç...

Xalq Artisti Mehdi Məmmədovun anadan olmasının 100 illiyi qeyd olunacaq

23-04-2018-15-22 Hits:219 Xəbərlər

Xalq Artisti Mehdi Məmmədovun anadan olmasının 100 illiyi qeyd olunacaq

Prezident İlham Əliyev aprelin 23-də Azərbaycanın görkəmli teatr rejissoru, SSRİ...

Ermənistan Müdafiə Nazirliyindən nümayişçilərə qoşulan hərbçilərlə bağlı AÇIQLAMA

23-04-2018-15-04 Hits:785 Xəbərlər

Ermənistan Müdafiə Nazirliyindən nümayişçilərə qoşulan hərbçilərlə bağlı AÇIQLAMA

Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi nümayişçilərə qoşulan sülhməramlı hərbi briqadanı...

“Cümhuriyyət-100” hekayə müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılacaq

23-04-2018-14-49 Hits:125 Xəbərlər

“Cümhuriyyət-100” hekayə müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılacaq

“Ustad” jurnalının təşkil etdiyi “Cümhuriyyət-100” hekayə müsabiqəsinə göndərilə...

Milli Oftalmologiya Mərkəzinin əməkdaşlarına fəxri adlar verilib

23-04-2018-14-43 Hits:264 Xəbərlər

Milli Oftalmologiya Mərkəzinin əməkdaşlarına fəxri adlar verilib

Prezident İlham Əliyevakademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzin...

Prezident İlham Əliyev mədəni irsin qorunması və bərpası sahəsində çalışan bir qrup mütəxəssisə fəxri adlar verib

23-04-2018-14-38 Hits:341 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev mədəni irsin qorunması və bərpası sahəsində çalışan bir qrup mütəxəssisə fəxri adlar verib

Prezident İlham Əliyev mədəni irsin qorunması və bərpası sahəsində çalışan bir q...

Yerevanda etirazçılara hərbi formalı şəxslər də qoşuldu

23-04-2018-14-34 Hits:90 Xəbərlər

Yerevanda etirazçılara hərbi formalı şəxslər də qoşuldu

Ermənistanda keçmiş prezident Serj Sarkisyanın baş nazir təyin edilməsinə qarşı ...

Əlincəqala və Haçadağ “National Geographic”in fotolarında

23-04-2018-14-20 Hits:247 Xəbərlər

Əlincəqala  və Haçadağ “National Geographic”in fotolarında

Naxcivantv.az xəbər verir ki,dünyanın məşhur “National Geographic РОССИЯ” saytın...