Yarandığı gündən insanlar öz yaşayışını təmin etmək üçün sadədən mürəkkəbə doğru müxtəlif məişət əşyaları və alətləri düzəltməyə çalışıblar.

İlk əşya və alətləri düzəltmək üçün insanlar ağac və daşlardan istifadə ediblər. Hələ Neolit dövründə keramikanın (saxsı) düzəldilməsinin “keramika inqilabı” adlanması səbəbsiz deyildi. 

Keramikanın ixtira olunması insanların həyatına yeniliklər gətirdi. Amma məişətdə bütün işlərə yaramadığı, baha başa gəldiyi, lazım gəldikdə köç zamanı özləri ilə aparmaqda çətinlik yaratdığı üçün insanlar daha ucuz başa gələn məişət əşyaları düzəltməyə başladılar. Onların arasında çubuqdan hazırlanan məişət əşyaları xüsusilə seçilir.

Təsərrüfatda bir çox işlərə yarayan (əl arabası geniş yayılana qədər), bəzi dağ kəndlərində hətta bu gün də istifadə edilən və çubuqdan hazırlanan səbətlərdən söhbət açmaq istəyirik. Səbətin istehsalına nə zaman başlanıldığı barədə məlumat yoxdur. Səbətlə bağlı bəzi bölgələrdə “qamışdan toxunan əl səbətləri” (bəzi yerlərdə buna “zənbil” də deyirlər) haqqında məlumat olsa da, bizim söhbət açdığımız və ağac çubuqlarından toxunan səbətlər, əsasən, təsərrüfat işləri üçün istifadə edilir. Təsərrüfat səbətləri müxtəlif ağac və ya kolların bir illik “şiv”lərindən, zoğlarından hazırlanır. Payızda toplanan bu budaqlara “civir” də deyirlər. Civir 1-2 metrə qədər uzunluqda olur. Kəsilmiş civirləri bir neçə gün Günəş altında saxlayırlar ki, “ölüşkəsin”. Bundan sonra çubuqlar elastik olur, əyildikdə asanlıqla qırılmır.

Səbət toxumaq üçün toxunacaq səbətin ölçüsündən asılı olaraq düzən yerdə çevrə çəkilir. Təxminən 15-20 santimetr ara ilə əvvəldən seçilmiş uzun civirlərin yoğun ucu yonularaq təxminən, 20 santimetr uzunluqda hissəsi yerə sancılır. Sancılan civirlərin yanına bir civir də qoşalaşdırılır. Bunlar “səbətin qabırğaları” adlanır. Digər civirlər dik sancılan civirlərin birinin içəri tərəfindən, digərində isə eşik tərəfindən keçirilərək toxunur. Toxuyub yuxarı qalxdıqca səbətin çevrəsi kiçilərək konus forması alınır. Sonda isə toxunmuş səbət yerdən çıxarılır, alt hissədə olan civirlər od üzərində ütülərək daha elastik edilir. Bundan sonra əyərək səbətin alt hissəsini toxuyurlar. Müxtəlif yaşayış məskənlərində alt hissə fərqli toxunur. Səbətin ağız hissəsində yerə çalınan 20-25 santimetrlik çıxıntılar da ütülür, əyilərək səbətin ağız hissəsini toxuyurlar.

Dağ kəndlərində səbətlər əsasən, gərməşov ağacından, aran yerlərdə isə iydə və söyüd civirindən toxunurdu. Səbətlər məişətdə çoxçeşidli işlərdə istifadə edilirdi. Meyvə-tərəvəz, üzüm daşımaq üçün at və ya ulağa iki eyni ölçülü səbət çatı ilə çatılır, içərisinə lazımi məhsullar yığılırdı. Bu iş üçün iri səbətlər toxunurdu. 1960-cı illərə qədər Naxçıvan meyvəsi və üzümü səbətlərlə Qərbi Azərbaycana, Laçına və Kəlbəcərə daşınırdı.

Əvvəllər heyvandarlıqda da səbətdən geniş istifadə edilirdi. Səbətə ipdən qulp salınaraq peyin daşınır, doğranmış ot, saman yığılırdı. Tövlədə yeni doğulan quzu və çəpişləri bir müddət səbətin altında saxlayardılar ki, böyük heyvanlar ayaqlayıb əzməsin.      İsti və quraq ərazilərdə, o cümlədən, Naxçıvanda bal arıları əsasən, səbətdə becərilərdi. Hələ 5-6 min il əvvəl arıları yerləşdirmək üçün müasir səbət tipli pətəklərdən istifadə edilibdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı səbət pətəklərin e.ə. III-II minilliklərdə düzəldilmiş bəzi nümunələri Şərq ölkələrində tapılmışdır. Arıların səbət pətəklərdə saxlanılması qaydasının Azərbaycanda çox qədim tarixi vardır. Naxçıvanda bu gün də bəzi arıçılar səbət pətəklərdən istifadə edir və səbət balı yüksək qiymətləndirilir. Bu səbətləri toxumaq üçün müəyyən ölçüdə sini götürülür, onun dövrəsinə 4-5 ədəd çubuq sancılır. Silindr formasında çubuqlarla hörməyə başlayırlar, lakin getdikcə bir qədər yığılır. Səbətlər 60-80 santimetr uzunluqda olurdu. Səbətin hər iki tərəfinə çubuqdan toxunmuş qapaq salınırdı. Arıları isti-soyuqdan qorumaq üçün səbətlər peyin qarışdırılmış palçıqla suvanırdı. Arıların pətək (şan) bağlaması üçün səbətin içərisində bir-birinə çarpaz iki ağac qoyulurdu.

Ağac şivlərindən həm də müəyyən məqsədlər üçün “çəpərə” toxunurdu. Ölçü və formaları eyni olsa da ,“rəfətə” (bir çox yaşayış yerlərində buna sadəcə, “əppəkyapan” deyilir) üçün toxunan çəpərənin baş hissəsində əl yapışmaq üçün yer qoyulur. Bütöv toxunan çəpərənin üzərində lavaş sulayar, aşsüzən əvəzi işlədərək əriştə süzərdilər. Əriştəni qaynar suda bir qədər saxladıqdan sonra çəpərənin üstünə tökər, üzərinə soyuq su gəzdirərdilər ki, əriştələr bir-birinə yapışmasın. Bundan sonra isə lazımi qaba boşaldar, üzərinə yağ gəzdirib dəmə qoyardılar.

Çəpərədən rəfətə hazırlamaq üçün bezdən çəpərə ölçüsündə torba tikər, onun iç tərəfini yumşaq otla doldurardılar. Çəpərəni toxumaq üçün bir ədəd uzun və yoğun civir götürür, həmin civiri aypara şəklində əyirdilər və başlarını iplə bağlayırdılar ki, civir o vəziyyətdə dura bilsin. Əyri çubuğun uzunluğu 70-80 santimetr, eni 50-60 santimetr olur. İki əlavə çubuq əyrinin uzununa qoyulurdu. Bundan sonra əvvəlcədən qırılıb Günəşə verilən civirlərlə çəpərəni toxumağa başlayardılar. Toxunmuş çəpərəni qurutduqdan sonra istifadə edərdilər. Ümumiyyətlə, civirdən “çətən” də hazırlayardılar. Bu zaman müəyyən məsafədə düzülən şivlər alt-üst olmaqla toxunardı. Bu cür toxunmuş çətənlə tövlədə və yaylaqlardakı müvəqqəti yaşayış yerlərində arakəsmələr düzəldərdilər.

Göründüyü kimi, ata-babalarımız öz ehtiyaclarını ödəmək üçün ən sadə vasitələrdən istifadə edərək məişət əşyaları əldə etmişlər. İndiki dövrdə hər cür məişət avadanlıqlarının olması bu əşyaları demək olar ki, sıradan çıxarıb. Amma qədim diyarın xüsusən bəzi dağ kəndlərində hələ də çubuqlardan məişət əşyalarının düzəldilməsi ənənəsi yaşayır və onlardan  geniş istifadə olunur.

Zaleh Novruzov
“Şərqin səhəri” qəzeti

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvan nümayəndəliyinin rəhbəri Kolumbiya səfiri ilə görüşüb

20-10-2020-17-35 Xəbərlər

Naxçıvan nümayəndəliyinin rəhbəri Kolumbiya səfiri ilə görüşüb

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Bakı şəhərində Naxçıvan Muxtar Re...

“Qarabağ – mədəniyyətimizin beşiyi”: Hacı Bədəl körpüsü

20-10-2020-16-46 Xəbərlər

“Qarabağ – mədəniyyətimizin beşiyi”: Hacı Bədəl körpüsü

Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü nəticəsində işğal edilmiş ərazilərdə dağ...

Ermənilərin Tərtərə atəşi nəticəsində 2 mülki şəxs həlak oldu, 1 nəfər yaralandı

20-10-2020-16-09 Xəbərlər

Ermənilərin Tərtərə atəşi nəticəsində 2 mülki şəxs həlak oldu, 1 nəfər yaralandı

Ermənistanın silahlı qüvvələri elan edilmiş humanitar atəşkəs rejiminin tələblər...

Zəngilana Azərbaycan bayrağı sancıldı - VİDEO

20-10-2020-15-31 Xəbərlər

Zəngilana Azərbaycan bayrağı sancıldı - VİDEO

Zəngilan şəhərində olan Azərbaycan hərbçiləri Azərbaycan Prezidentinə məruzə edi...

Naxçıvan DTX ermənilərə dair yeni faktlar əldə etdi - VİDEO

20-10-2020-14-10 Xəbərlər

Naxçıvan DTX ermənilərə dair yeni faktlar əldə etdi - VİDEO

Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti Ermənistan ordusunun ...

Tərtər və Ağdam rayonlarının əraziləri atəşə tutulur

20-10-2020-13-30 Xəbərlər

Tərtər və Ağdam rayonlarının əraziləri atəşə tutulur

Ermənistan silahlı qüvvələri Tərtər və Ağdam rayonlarının ərazilərini atəşə tutu...

Semyon Peqov Qarabağdan qaçıb

20-10-2020-12-26 Xəbərlər

Semyon Peqov Qarabağdan qaçıb

Teleqramda təxribatçı videolarla populyarlıq qazanan “WarGonzo” kanalının qurucu...

Ermənistan silahlı qüvvələrinin atəş nöqtələrinə artilleriya bölmələrimiz zərbələr endirir - VİDEO

20-10-2020-11-36 Xəbərlər

Ermənistan silahlı qüvvələrinin atəş nöqtələrinə artilleriya bölmələrimiz zərbələr endirir - VİDEO

Ermənistan silahlı qüvvələrinin atəş nöqtələrinə artilleriya bölmələrimiz zərbəl...

“Hər yarım saatdan bir erməni əsgərinin meyiti basdırılır...”

20-10-2020-11-03 Xəbərlər

“Hər yarım saatdan bir erməni əsgərinin meyiti basdırılır...”

“Bilirsiniz nə qədər belə morq var?...”

Düşmənin zirehli texnikaları məhv edilib - VİDEO

20-10-2020-10-08 Xəbərlər

Düşmənin zirehli texnikaları məhv edilib - VİDEO

Ermənistan silahlı qüvvələrinə məxsus zirehli texnikaların məhv edilməsinin növb...

Düşmənin məhv edilən hərbi texnikaları - SİYAHI

20-10-2020-09-00 Xəbərlər

Düşmənin məhv edilən hərbi texnikaları - SİYAHI

Oktyabrın 19-u gün ərzində və 20-ə keçən gecə Azərbaycan Ordusu tərəfindən həyat...

Cəbhədə son vəziyyət: Düşmənin xeyli canlı qüvvəsi və texnikası məhv edilib

20-10-2020-08-00 Xəbərlər

Cəbhədə son vəziyyət: Düşmənin xeyli canlı qüvvəsi və texnikası məhv edilib

Oktyabrın 19-u gün ərzində və 20-ə keçən gecə cəbhənin Ağdərə-Ağdam, Füzuli-Hadr...

MN: Düşmən Tərtər və Ağdam rayonlarını atəşə tutur

19-10-2020-17-01 Xəbərlər

MN: Düşmən Tərtər və Ağdam rayonlarını atəşə tutur

Ermənistan silahlı qüvvələri Tərtər və Ağdam rayonlarının yaşayış məntəqələrini ...

Ermənilər Tərtərdə pambıq qəbulu və emalı məntəqəsini atəşə tutub

19-10-2020-16-19 Xəbərlər

Ermənilər Tərtərdə pambıq qəbulu və emalı məntəqəsini atəşə tutub

Ermənistan silahlı qüvvələri Tərtərdə pambıq qəbulu və emalı məntəqəsini atəşə t...

Erməni psixoloq: “Əsgərlərimiz müharibədən qorxur”

19-10-2020-15-03 Xəbərlər

Erməni psixoloq: “Əsgərlərimiz müharibədən qorxur”

Erməni professor, psixologiya elmləri doktoru Mels Mkrtumyan etiraf edib ki, Erm...

Düşmən, indi də Ordumuzun qarşısına qadınlarını çıxarır - Ermənistan MN miskin vəziyyətini etiraf edir

19-10-2020-14-20 Xəbərlər

Düşmən, indi də Ordumuzun qarşısına qadınlarını çıxarır - Ermənistan MN miskin vəziyyətini etiraf edir

Qarabağın ətraf rayonlarında gedən şiddətli döyüşlərdə minlərlə itki verən Ermən...

Yaralanan erməni əsgərləri döyüşməkdən imtina edirlər

19-10-2020-13-36 Xəbərlər

Yaralanan erməni əsgərləri döyüşməkdən imtina edirlər

Qarabağdakı döyüşlərdə yaralanan erməni əsgərləri döyüşlərə geri qayıtmaqdan imt...

MN: Göygöldə mövqelərimiz atəşə tutulur

19-10-2020-13-05 Xəbərlər

MN: Göygöldə mövqelərimiz atəşə tutulur

Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri oktyabrın 19-u saat 12.00-dan başlayar...

Ermənistan silahlı qüvvələri dövlət sərhədində mövqelərimizi atəşə tutur

19-10-2020-12-46 Xəbərlər

Ermənistan silahlı qüvvələri dövlət sərhədində mövqelərimizi atəşə tutur

Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri Azərbaycanla dövlət sərhədində növbəti...

Gələn il Füzulinin işğalından 28 il ötməyəcək

19-10-2020-12-10 Xəbərlər

Gələn il Füzulinin işğalından 28 il ötməyəcək

Çox gözlədik... İnandıq... Düz 27 il... Həsrətin sona yetəcəyinə... Bu ötən illə...

Baş Prokurorluq: Düşmənin ağır artilleriya atəşi nəticəsində Ağcabədi rayonunun iki kəndində 25-dən çox evə ciddi ziyan dəyib

19-10-2020-11-00 Xəbərlər

Baş Prokurorluq: Düşmənin ağır artilleriya atəşi nəticəsində Ağcabədi rayonunun iki kəndində 25-dən çox evə ciddi ziyan dəyib

Ermənistanın silahlı qüvvələri elan edilmiş humanitar atəşkəs rejiminin tələblər...

Müdafiə Nazirliyi sosial şəbəkə istifadəçilərinə müraciət edib

19-10-2020-10-42 Xəbərlər

Müdafiə Nazirliyi sosial şəbəkə istifadəçilərinə müraciət edib

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi açıqlama yayıb.

DTX: Həqiqəti əks etdirməyən məlumatların yayılması ümumi işimizə əngəl törədir

19-10-2020-10-31 Xəbərlər

DTX: Həqiqəti əks etdirməyən məlumatların yayılması ümumi işimizə əngəl törədir

2020-ci il sentyabrın 27-dən başlayaraq cəbhənin bütün istiqamətlərində Azərbayc...

Müdafiə Nazirliyi: Düşmən taborunun qərargah rəisi məhv edilib

19-10-2020-09-16 Xəbərlər

Müdafiə Nazirliyi: Düşmən taborunun qərargah rəisi məhv edilib

Oktyabrın 18-də gün ərzində və 19-a keçən gecə cəbhənin Ağdərə-Ağdam, Füzuli-Had...

Düşmənin məhv edilən hərbi texnikaları - SİYAHI

19-10-2020-09-08 Xəbərlər

Düşmənin məhv edilən hərbi texnikaları - SİYAHI

Oktyabrın 18-də gün ərzində və 19-a keçən gecə cəbhənin Ağdərə-Ağdam, Füzuli-Had...

Cəbhədə son vəziyyət

19-10-2020-09-00 Xəbərlər

Cəbhədə son vəziyyət

Oktyabrın 18-də gün ərzində və 19-a keçən gecə cəbhənin Ağdərə-Ağdam, Füzuli-Had...

Prezident İlham Əliyev: Cəbrayılın bir sıra kəndləri azad edilib

19-10-2020-08-14 Xəbərlər

Prezident İlham Əliyev: Cəbrayılın bir sıra kəndləri azad edilib

"Cəbrayıl rayonunun Soltanlı, Əmirvarlı, Maşanlı, Həsənli, Əlikeyxanlı, Qumlaq, ...

İşğaldan azad olunan Füzuli şəhərinin mərkəzində Azərbaycan bayrağı qaldırılıb - VİDEO

18-10-2020-19-24 Xəbərlər

İşğaldan azad olunan Füzuli şəhərinin mərkəzində Azərbaycan bayrağı qaldırılıb - VİDEO

İşğaldan azad olunan Füzuli şəhərinin mərkəzində Azərbaycan bayrağı qaldırılıb. ...

Hərbçilərimiz Xudafərin körpüsündən Ali Baş Komandana raport verdilər - VİDEO

18-10-2020-17-27 Xəbərlər

Hərbçilərimiz Xudafərin körpüsündən Ali Baş Komandana raport verdilər - VİDEO

Azərbaycan hərbçiləri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin ...